Προσφατες Αναρτησεις

28-4-1943: Γιορτή της Λευτεριάς στο Καρπενήσι!

"Αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι, πάντα είν΄ ο ίδιος ο λαός" 

Η 28η Απρίλη 1943 αποτελεί μία σημαντική ημέρα-ορόσημο για τη μαχόμενη Ευρυτανία αλλά και για τη χώρα μας γενικότερα. Οι Ιταλοί κατακτητές, μην αντέχοντας άλλο τα αποφασιστικά νικηφόρα χτυπήματα του Αντάρτικου και την εδραίωση του ΕΛΑΣ στον ευρύτερο ευρυτανικό χώρο, εγκαταλείπουν ντροπιασμένοι  το Καρπενήσι και αποσύρονται για ασφάλεια στην κεντρική διοίκηση τής «Άλμπα Τζούλια» στη Λαμία.

 Μέσα σε ελάχιστους μήνες από την επίσημη κήρυξη του Ένοπλου Αγώνα (Δομνίστα Ευρυτανίας 7 Ιούνη 1944) ο θρυλικός ΕΛΑΣ επιτυγχάνει σημαντικές νίκες στα περήφανα βουνά μας (μάχες Μικρού Χωριού, Κρίκελλου, Χρύσως) και έτσι οι κοκορόφτεροι φασίστες του Μουσολίνι, μετά από τις αλλεπάλληλες ήττες που υπέστησαν, αποχωρούν με σκυμμένο το κεφάλι.

Από εκεί που ξεκίνησαν όλα, από την ανταρτογέννα Ευρυτανία, από εκεί θα φυσήξει το νέο ελπιδοφόρο αγέρι της Λευτεριάς για όλη τη σκλαβωμένη Ελλάδα! Η μικρή ορεινή πατρίδα απολαμβάνει, δίχως πια το βραχνά της ιταλικής κατοχής, την πρώτη Ελεύθερη Άνοιξη!

"Με το ντουφέκι μου στον ώμο... της Λευτεριάς ανοίγω δρόμο"

Ήταν ανήμερα του Πάσχα, Κυριακή 28 Απριλίου του 1943, όταν ο τόπος μας ξεβρόμισε από την ιταλική φασιστική πανούκλα. Όμως μια βδομάδα πρωτύτερα -την Κυριακή των Βαΐων- είχαμε τα… προεόρτια, καθώς ο ΕΛΑΣ της Ευρυτανίας είχε φροντίσει να εξευτελίσει εντελώς τον εχθρό, στα μάτια του ντόπιου πληθυσμού, με μία απίστευτη «κίνηση ματ»! Τι συνέβη; Οι Αντάρτες αιχμαλώτισαν κάποιους Ιταλούς στρατιώτες, και αφού τους αφόπλισαν, κατόπιν τους αμόλησαν δίχως στολές παρά μόνο… με τα σώβρακα (!) μέσα στην κεντρική πλατεία του Καρπενησίου προκαλώντας τα γέλια και τη χλεύη των Ευρυτάνων που δεν έβλεπαν πλέον την ώρα να ξεκουμπιστούν τα καθάρματα που για καιρό λυμαίνονταν τον τόπο αφού μαζί με τους αλητοδωσίλογους συνεργάτες τους λήστευαν, έκαιγαν, βασάνιζαν και δολοφονούσαν το λαό.

ΕΛΑΣίτες στο αδούλωτο  Βελούχι

Ο «καπετάν-Λευτεριάς» (Τάσος Παπαδάκης) με μικρή δύναμη και σε συνεννόηση με Φθιώτες αντάρτες επιχειρεί να πλήξει τους αποχωρούντες Ιταλούς με ενέδρα στο δρόμο Καρπενησίου/Λαμίας. Όμως λόγω κάποιου κακού συντονισμού των ανταρτών, οι Ιταλοί πραγματοποιούν ελιγμό και κατορθώνουν να ξεφύγουν και να τρυπώσουν εντέλει στη Λαμία… ως λαγοί βεβαίως-βεβαίως! (το γεγονός αυτό θα προκαλέσει μετέπειτα τη δυσφορία του Άρη).

"Πέτα πολέμα με καρδιά - ω ΕΛΑΣ!" 

Λίγες μέρες αργότερα επιστρέφει στην πολυαγαπημένη του Ευρυτανία και ο Άρης Βελουχιώτης (μετά από ένα διάστημα απουσίας καθώς βρισκόταν σε επιχειρήσεις σε άλλες περιοχές της Στερεάς Ελλάδας).

Τότε το Καρπενήσι θα ζήσει μεγαλειώδεις επικές στιγμές όταν ο Πρωτοκαπετάνιος της Λαϊκής Αντίστασης θα μπει θριαμβευτής στην απελευθερωμένη πόλη μας αντάμα με τον Ευρυτάνα «καπετάν-Ερμή» (Βασίλη Πριόβολο), το Χρυσιώτη, το Θάνο, το Νάκο Μπελή, τον Περικλή, τον Παπακουμπούρα, τον Λευτεριά και πολλά ακόμη παλικάρια του Αγώνα από τα Αρχηγεία Ευρυτανίας, Φθιώτιδας και Δομοκού. Ο Άρης με τον Ερμή θα μιλήσουν από τον εξώστη του Επαρχείου Καρπενησίου μπροστά σε μία απίστευτη λαοθάλασσα που τους αποθεώνει συνεχώς με ζητωκραυγές και συνθήματα!

Ο Άρης με τον Ερμή

Ακολουθεί τρικούβερτο γλέντι στην ιστορική πλατεία του Μάρκου Μπότσαρη! Θα είναι ένα ανεπανάληπτο ενωτικό λαϊκό πανηγύρι -πραγματική γιορτή της λευτεριάς- που θα αφήσει εποχή! Είναι εκείνη η πολυπόθητη ώρα της φτωχολογιάς που λαχταρά να απολαύσει τους καρπούς του αιματηρού αγώνα της και να ξεσπαθώσει αφήνοντας ξοπίσω όσα την πίκραναν και την ταλαιπώρησαν τα προηγούμενα μαύρα χρόνια! Ναι, εδώ επάνω στα βουνά του Άρη δεν υφίσταται πλέον σκλαβιά!

Όλοι χαίρονται ολόψυχα το πρώτο σκίρτημα της λευτεριάς: Νέοι, γέροι και παιδιά κατηφορίζουν συνεχώς απ’ όλα τα σοκάκια της πόλης για την πλατεία, ενώ και πολλοί ακόμη συρρέουν από τα χωριά προς το Καρπενήσι! Το κρασί και το τσίπουρο ρέουν άφθονα, τα ψητά στριφογυρνάνε στις σούβλες, τα βιολιά και τα κλαρίνα έχουν την τιμητική τους! Το κέφι ανάβει, ο ενθουσιασμός κορυφώνεται! Και οι πάντα εκδηλωτικοί Ευρυτάνες παρέα με τους αντάρτες του ΕΛΑΣ πίνουν, χορεύουν και γλεντάνε κάτω από τα πλατάνια της πλατείας, με γνήσια παραδοσιακά τραγούδια και λεβέντικους αντάρτικους παιάνες, γιορτάζοντας έτσι σαν μια γροθιά αυτή την τόσο ξεχωριστή ημέρα που σηματοδοτεί τα πρώτα ορατά αποτελέσματα της Νίκης του Ένοπλου Λαού εναντίον της βάρβαρης φασιστικής κατοχής.

"Λευτεριά πανώρια κόρη κατεβαίνει από τα όρη κι ο λαός την αγκαλιάζει και χορεύει και γιορτάζει..."

Για όλα τα επόμενα χρόνια η Ευρυτανία θα αποτελέσει το λίκνο του Αντιστασιακού Κινήματος. Εκεί θα εδρεύουν -και επισήμως πλέον- για μεγάλο διάστημα τα ανώτατα κλιμάκια του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, της ΕΠΟΝ, του ΚΚΕ και των συναφών οργανώσεων της λαϊκής πάλης!

Ο ανυπότακτος τόπος μας θα ακολουθήσει την παλιά ηρωική παράδοση των Κατσαντωναίων και των Καραϊσκάκηδων με το θρυλικό, πλέον, ΕΑΜ και τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό του, τον ηρωικό ΕΛΑΣ!

Τα γράμματα και οι τέχνες θα γνωρίσουν πρωτοφανή άνθηση! Σχολεία, παιδικοί σταθμοί, θεατρικές σκηνές, χορωδίες, εκθέσεις φωτογραφίας και ζωγραφικής, βιβλιοθήκες, εφημερίδες, καθώς και η μαζική συμμετοχή του κόσμου στις αυτοδιοικητικές συνελεύσεις, θα δώσουν το στίγμα της νέας πολιτιστικής Λαοκρατικής Αναγέννησης!

Παιδική χορωδία στο Εαμοελασίτικο Καρπενήσι

Στην Ελεύθερη Ευρυτανία, μέσα σε λιγότερο από ένα χρόνο από την εκδίωξη των ιταλών κατακτητών, θα συγκροτηθεί η περίφημη Κυβέρνηση του Βουνού (Βίνιανη 10 Μαρτίου 1944) ενώ θα πραγματωθεί και η αλησμόνητη Εθνοσυνέλευση της Αντίστασης (Κορυσχάδες 14-27 Μάη 1944)

Μπάντα του ΕΛΑΣ στις Κορυσχάδες Ευρυτανίας

"Δουλειά, χαρά και μόρφωση
να το ιδανικό μας!
και θέλουμε στον τόπο μας,
Ελλάδα μας,
αφέντη το λαό μας!"


Πηγή: "Ευρυτάνας ιχνηλάτης"
{[['']]}

Πως τα μνημόσυνα για τα Δεκεμβριανά έθαψαν την δημοκρατία

 Επιμέλεια: Βασιλική Λάζου. Διδάκτορας Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου – HotDoc History

Κυβερνητικό δελτίο πληροφοριών 1961: «Εκδηλώσεις σκοπόν έχουσαι την επαναφοράν εις την μνήμην των δραματικών γεγονότων των Δεκεμβριανών».

Τεκμήριο 1 Ακρως απόρρητο μνημόνιο του Αμερικανού πρεσβευτή στην Ελλάδα Χένρι Λαμπουίς προς τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ για την πιθανότητα πραξικοπήματος στην Ελλάδα 4 χρόνια πριν από την εκδήλωσή του (5 Απριλίου 1963)

Tο άκρως απόρρητο μνημόνιο του Αμερικανού πρεσβευτή στην Ελλάδα (1962-65) Χένρι Λαμπουίς (Henry R. Labouisse) με ημερομηνία 5 Απριλίου 1963 (Τεκμήριο 1) ενημερώνει τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ (Dean Rusk) σχετικά με την πιθανότητα πραξικοπήματος στην Ελλάδα Παραθέτουμε αποσπάσματα από την πρώτη και την τελευταία σελίδα:

Εχουμε λάβει ανησυχητικές πληροφορίες αυτή την εβδομάδα σχετικά με την οργάνωση ενός πραξικοπήματος ενάντια στην ελληνική κυβέρνηση. Ενώ οι ενδείξεις είναι ότι το πραξικόπημα δεν σχεδιάζεται για το άμεσο μέλλον, οι πληροφορίες, οι οποίες προέρχονται από τον στρατηγό Καρδαμάκη, τον πρόσφατα αποστρατευθέντα αρχηγό του Επιτελείου του Ελληνικού Στρατού, είναι τόσο αυθεντικές ώστε πιστεύω ότι τόσο εσείς όσο και ο πρόεδρος θα πρέπει να ενημερωθείτε για την πιθανότητα μιας ανατροπής στην Ελλάδα κάποια στιγμή μέσα στους επόμενους μήνες.

Η τελευταία παράγραφος του μνημονίου αναφέρεται στο αν πρέπει ή όχι να ενημερωθούν ο βασιλιάς και ο Ελληνας πρωθυπουργός.

Δεν διαγνώσκω επί του παρόντος καμία χρησιμότητα στο να ειδοποιήσουμε είτε τον βασιλιά είτε τον πρωθυπουργό για αυτή την πιθανότητα (σ.σ: του πραξικοπήματος). Εν τω μεταξύ θα πρέπει να σκεφτούμε ποια περαιτέρω δράση μπορούμε να λάβουμε για να αποτρέψουμε μια εξέλιξη η οποία πιστεύω ακράδαντα ότι θα είναι τραγική για την Ελλάδα σε αυτήν τη φάση της ιστορίας της. Φυσικά, θα εκτιμούσαμε ιδιαίτερα προτάσεις ή καθοδήγηση εκ μέρους σας.

Προπαγάνδα «δι’ όλων των διαθεσίμων μέσων» 

Ο δημόσιος αντικομμουνιστικός λόγος στην πολιτική αλλά και σε άλλους τομείς της δημόσιας σφαίρας, όπως στην εκπαίδευση και στον Τύπο, αποτέλεσε δομικό στοιχείο της κυρίαρχης μετεμφυλιακής ιδεολογίας της εθνικοφροσύνης. Ακρως απόρρητο έγγραφο της Υπηρεσίας Πληροφοριών του υπουργείου Προεδρίας Κυβερνήσεως με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου 1961 (Τεκμήριο 2) καθορίζει με λεπτομέρεια το πρόγραμμα των εκδηλώσεων για τον εορτασμό της 17ης επετείου των Δεκεμβριανών, από τις 3 έως τις 11 Δεκεμβρίου 1961. Το έγγραφο φέρει την υπογραφή του Αχιλλέα Γεροκωστόπουλου, υφυπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως στην κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή το 1961 και υφυπουργού Εξωτερικών στην κυβέρνηση Παναγιώτη Κανελλόπουλου το 1967.

Καταδεικνύει δε μια κεντρικά οργανωμένη και κατευθύνόμενη προπαγανδιστική εκστρατεία με στόχο τη διαμόρφωση συγκεκριμένης πολιτικής συνείδησης και συμπεριφοράς.

Τεκμήριο 2 Απόρρητο έγγραφο του υπουργείου Προεδρίας της Κυβερνήσεως (20 Νοεμβρίου 1961) σχεδιάζει προπαγανδιστική εκστρατεία με «τηρητέα γραμμή: Την επαναφοράν εις την μνήμην ίων δραματικών γεγονότων των Δεκεμβριανών, δι' άτινα εσχάτως καταβάλλεται ιδιαιτέρα προσπάθεια των Κομμουνιστών, είτε να λησμονηθούν τελείως, είτε να μεταβιβασθούν εις τας επερχομένας γεννεάς τελείως διαστρεβλωμένα»

Τηρητέα γραμμή: Ηρεμοι εκδηλώσεις σκοπόν έχουσαι: α/ Την επαναφοράν εις την μνήμην των δραματικών γεγονότων των Δεκεμβριανών, δι’ άτινα εσχάτως καταβάλλεται ιδιαιτέρα προσπάθεια των Κομμουνιστών, είτε να λησμονηθούν τελείως, είτε να μεταβιβασθούν εις τας επερχομένας γεννεάς τελείως διαστρεβλωμένα, β/ την απότισιν φόρου τιμής εις τους σφαγιασθέντας. γ/ την ανάπτυξιν του ύψους των Εθνικών ζημιών εκ των Δεκεμβριανών (απώλειαι - Υλικαί ζημίαι - Καταστροφαί δ/ τη σύγκρισιν των εποχών και την επιτελούμενην σήμερον Εθνικήν αναδημιουργίαν.

Για αυτό τον σκοπό θα γινόταν χρήση όλων των διαθέσιμων μέσων: Τύπος, ραδιόφωνο, διανομή εντύπων και άλλα. Επιπρόσθετα προβλεπόταν η εκτέλεση μνημοσύνων στις πρωτεύουσες των νομών και των επαρχιών. Στη συνέχεια του εγγράφου εξειδικεύονταν τα καθήκοντα ανά υπουργείο.

Υπουργείο Εθνικής Αμύνης (Γ.Ε.ΕΘ.Α). Α/ Γενικοί εκδηλώσεις. ι/ Ομιλίαι εις στρατιωτικάς μονάδας εν συγκεντρώσει με θέματα, τας καταστροφάς του συμμοριτοπόλεμου, την ύπουλον τακτικήν του κομμουνιστικού συνωμοτισμού, τον ρόλον των Ενόπλων Δυνάμεων δια την αντιμετώπισην του εσωτερικού εχθρού κ.λ.π. ιι/ Επιμνημόσυνοι δεήσεις εις τας μονάδας, δια τους πεσόντας κατά τον αγώνα εναντίον των Κ.Σ. (σ.σ.: Κομμουνιστοσυμμοριτών) ιιι/ Συμμετοχή των Ενόπλων Δυνάμεων εις τους κατά τόπους εορτασμούς. ιν/ Κινητοποίησις των παλαιοπολεμιστικών σωματείων - Εφέδρων αξιωματικών αναπήρων κλπ. Κατάθεσις στεφάνου υπό των προεδρείων εις Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτου, ν/ Δημόσιοι συγκεντρώσεις των Τ.Ε.Α με συμμετοχή του πληθυσμού - επιμνημόσυνοι δεήσεις σφαγιασθέντων - ομιλίαι - διανομή εντύπου διαφωτιστικού υλικού. Β/ Ο Στρατιωτικός τύπος να τονίση επικαίρως την σημασίαν της νίκης του Ελληνισμού κατά των Ελληνοφώνων Οργάνων του Κομμουνισμού και να κάνη την σύγκριση των εποχών και την επιτελεσθείσαν πρόοδον. Φωτοεφημερίδες κλπ. Γ/ Ραδιοφωνικοί Σταθμοί. Οι Ραδιοφωνικοί Σταθμοί Ενόπλων Δυνάμεων να οργανώσουν ειδικά προγράμματα, κυρίως εθνικά σκετς και Σχόλια, την πρωίαν να γίνη ολιγόλεπτος ραδιοφωνική θρησκευτική δέησις, δια τους πεσόντας και σφαγιασθέντας. Να ληψθή μέριμνα ώστε να γνωστοποιηθή το πρόγραμμα ραδιοφωνικών εκπομπών.

Σε αυτή την κεντρικά οργανωμένη αντικομμουνιστική εκστρατεία συμμετείχε το «υπουργείο Εθνικής Παιδείας» μέσω της Εκκλησίας και της εκπαίδευσης. Πιο συγκεκριμένα:

Δημιουργία... αυθόρμητων εκδηλώσεων

α/ Εκκλησία. Επιμνημόσυνοι δεήσεις υπέρ πεσόντων και σφαγιασθέντων εις τας εκκλησίας, τόπους σφαγιασμού κλπ. Φόρος τιμής προς τους σφαγιασθέντας κληρικούς. Κηρύγματα εις τας εκκλησίας σχετικώς με την αντιχριστιανικήν θέσιν και δράσιν του Κομμουνισμού. Β/ Παιδεία. Φόρος τιμής προς τους σφαγιασθέντας εκπαιδευτικούς, ι/ Στοιχειώδης και Μέση Εκπαίδευσις. Ομιλίαι προς τους μαθητάς εις τα σχολεία με θέμα την ανασταλτικήν θέσιν και δράσιν του Κομμουνισμού δια την ανάπτυξιν του μορφωτικού και πνευματικού επιπέδου του λαού, ιι/ Πανεπιστημιακή. Ομιλίαι προς τους φοιτητάς. Γ/ Γενική Διεύθυνσις Γραμμάτων και Τεχνών. Να καταβληθή ειδική προσπάθεια δημιουργίας αυθορμήτων εκδηλώσεων, ομιλιών, συγκεντρώσεων κ.λπ. υπό των Καλλιτεχνικών και άλλων συναφών Σωματείων. Να γίνει ενός λεπτού σιγή εις τα Θέατρα, εις μνήμην της σφαγιασθείσης Ηθοποιού Παπαδάκη [...] 

Ομιλίες προς τους αγρότες από γεωπόνους όφειλε να διοργανώσει και το υπουργείο Γεωργίας. Θέματα προς ανάπτυξη ήταν: «Αγρότης και Κομμουνισμός. Κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας. Καταπίεσις του Αγρότου υπό του Κομμουνισμού». Στο ίδιο μήκος κύματος έπρεπε να κινηθεί και το υπουργείο Εργασίας, με ομιλίες με άξονα «την εκμετάλλευσιν του εργάτου υπό του κομμουνισμού καθώς επίσης την προσπάθειαν εξαφανίσεως του Συνδικαλισμού». Την ενημέρωση και προβολή των εκδηλώσεων αναλάμβανε το υπουργείο Προεδρίας Κυβερνήσεως με τις ακόλουθες δράσεις:

Α/ Να γίνει η κατάλληλος προβολή της επετείου δια του Τύπου του Εσωτερικού (Αθηνών-Επαρχιακού). Β/ Να γίνει ενημέρωσις της Κοινής Γνώμης του Εξωτερικού μερίμνη της Διευθύνσεως Εξωτερικού Τύπου εν συνεργασία προς την Υπηρεσίαν Πληροφοριών. Γ/ Οι Εθνικοί Ραδιοφωνικοί Σταθμοί (ΕΙΡ) να οργανώσουν ειδικά προγράμματα (ομιλίαι-σκετς-σχόλια) τονίζοντας την σημασίαν της επετείου, μερίμνη της Διευθύνσεως Ραδιοφωνίας Δ/ Να προβληθεί η επέτειος δια του Κινηματογράφου (ει δυνατόν σύνθεσις μικρού ντοκιμανταίρ) καθώς επίσης να ληφθούν άπαντα τα ενδεικνυόμενα μέτρα δια την ανά την χώραν παρακολούθηση των εκδηλώσεων, μερίμνη της Δ/σεως Οπτικών Μέσων. Ε/ Να εκδοθούν διάφορα διαφωτιστικά έντυπα, σχετικό με την επέτειον μερίμνη της Υπηρεσίας Πληροφοριών.

Τεκμήριο 3. Απόσπασμα του Μηνιαίου Δελτίου Πληροφοριών της Γενικής Διεύθυνσης Ασφαλείας όπου καταγράφεται ένα από τα πρώτα προσκλητήρια αντίστασης: «Ελληνικέ Λαέ, όρθιος, απτόητος, αλύγιστος, μείνε στις επάλξεις του αγώνος για την Ελευθερία»

Διά τον φόβο των αντιδράσεων της ΕΔΑ

Τα τεκμήρια 3 και 4 είναι σελίδες από το Μηνιαίο Δελτίο Πληροφοριών για τον Απρίλιο 1967. Συντάχθηκε από τη Γενική Διεύθυνση Εθνικής Ασφαλείας του υπουργείου Δημοσίας Τάξεως. Η αξία του έγκειται στο ότι παρακολουθεί τη δράση της ΕΔΑ και των κομμουνιστικών οργανώσεων λίγο πριν από το χουντικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, αλλά και καταγράφει τις αναμενόμενες αντιδράσεις της Αριστεράς αμέσως μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος:

Οι διαφυγόντες την σύλληψιν, πρέπει να εξασφαλίσουν την μεταξύ των επικοινωνίαν και να επιδιώξουν την ενθάρρυνση του λαού, με διασπορά προκηρύξεων, αναγραφήν συνθημάτων κ.λ.π. Πρέπει να επιδιωχθή η προσφυγή των “Σοσιαλιστικών Χωρών” εις το Συμβούλιον Ασφαλείας του Ο.Η.Ε. "για την σωτηρίαν της Ελλάδας".

Εκδηλώσεις. 1) Κατά το από 1 έως 21 Απριλίου χρονικόν διάστημα, υπό της ηγεσίας της ΕΔΑ:

Εδόθη εντολή προς τα στελέχη - υπευθύνους των Κομματικών Οργανώσεών της όπως δραστηριοποιηθούν προς την πλευράν δημιουργίας συχνών κινητοποιήσεων των Μετωπικών Οργανώσεων και των λοιπών επηρεαζομένων υπ’ αυτής, κοινωνικών, επιστημονικών, συνδικαλιστικών κλπ Συλλόγων ή Σωματείων, επί σκοπώ αποκλειστικής προβολής των πολιτικών θέσεων και συνθημάτων του Κόμματος και δημιουργίας ατμόσφαιρας γενικωτέρας αναταραχής.

Απεφασίσθη όπως συνεχισθούν αι πολιτικοί κινητοποιήσεις των δυνάμεών της κατ’ ανιούσαν κλίμακα. Προς τον σκοπόν τούτον κατηρτίσθη πρόγραμμα αιφνιδιαστικών εκδηλώσεων εις το κέντρον των Αθηνών, συγκεντρώσεων εις κλειστούς χώρους, με προέκταση/ διαδηλώσεων μετά το πέρας τούτων, συγκεντρώσεων εν υπαίθρω, πολιτικών απεργιών κλπ. Ειδικώτερον καθωρίσθησαν επακριβώς οι τόποι και αι κομματικοί δυνάμεις, αι οποίοι θα καταλαμβάνουν τούτους κατά τας κινητοποιήσεις, οι υπεύθυνοι καθοδηγηταί, τα συνθήματα και αι εν γένει εκδηλώσεις, ως και ο ρόλος των Μετωπικών Οργανώσεων κατ’ αυτάς. Ως αιχμή των εκδηλώσεων καθωρίσθη η απεργία των Οικοδόμων και η Μαραθώνιος Πορεία Ειρήνης.

Εδόθη και διενεμήθη εις τας Κομματικάς Οργανώσεις της έντυπον, υπό τον τίτλον «Προσανατολισμός της δουλειάς στην πολιτική καμπάνια αυτής της φάσης εις ο ανελύοντο αι πολιτικοί θέσεις του Κόμματος έναντι της σημερινής καταστάσεως και των εκλογών και υπεδεικνύοντο μέτρα δια την αποτελεσματικήν λειτουργίαν των εν λόγω Οργανώσεων.

Απεστάλη προς τας Οργανώσεις του Κόμματος αυτής υπόδειγμα υπομνήματος, στρεφόμενον κατά της προηγουμένης Κυβερνήσεως, δια την συγκέντρωση/ υπογραφών και αποστολήν προς την Βουλήν των Ελλήνων, Αρχηγούς Κομμάτων και εφημερίδας των Αθηνών. Παραλλήλως εξετυπώθησαν και διεσπάρησαν εις διαφόρους πόλεις προκηρύξεις, αναγράφουσαι συνθήματα κατά της Κυβερνήσεως και προβάλλουσαι τας θέσεις του Κόμματος αυτής. Παρόμοια συνθήματα ενεγράφησαν επί τοίχων.

Τεκμήριο 4. Μηνιαίο Δελτίο Πληροφοριών της Γενικής Διεύθυνσης Εθνικής Ασφαλείας για ιη δράση της ΕΔΑ και ίων κομμουνιστικών οργανώσεων λίγο πριν από το χουντικό πραξικόπημα, τον Απρίλιο 1967.

«Οργανώστε Δημοκρατικές Επιτροπές Αντιστάσεως»

Οι πρώτες αντιστασιακές ενέργειες κατά της χούντας εκδηλώθηκαν αμέσως μετά την επιβολή της δικτατορίας. Στελέχη της Αριστερός και του κεντρώου χώρου που διέφυγαν τη σύλληψη ιδρύουν τις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις (ΕΚΔΑ, ΔΑ, ΠΑΜ) ενώ αντιδικτατορικές προκηρύξεις ρίχνονται στην Αθήνα και σε επαρχιακές πόλεις.

Μετά τον σχηματισμόν της νέας Κυβερνήσεως, υπό των κομμουνιστών διεσπάρησαν εις Αθήνας προκηρύξεις, υπογραφόμεναι ως Δ.Ε.Α. (Δημοκρατικές Επιτροπές Αντίστασης» το κείμενον των οποίων έχει ως εξής:

Οργανωθείτε σε Δημοκρατικές Επιτροπές Αντιστάσεως. Κάτω το Πραξικόπημα- 114-Δεν θα περάσει ο Φασισμός - Μόνοι σας δημιουργείστε Δημοκρατικές Επιτροπές Αντίστασης.

Εις ετέρας προκηρύξεις ο παράνομος κομμουνισμός εμφανίζεται ως Σ.Ε. Α.Δ. Α. (Συντονιστική Επιτροπή Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Αντίστασης). Το κείμενον τούτων έχει ως ακολούθως:
ΕΛΛΗΝΙΚΕ ΛΑΕ. Επίορκοι Αξιωματικοί, ανάξιοι της Πατρίδος, εχρησιμοποίησαν τα όπλα που τους ενεπιστεύθης για να σου στερήσουν την Ελευθερία σου και κατέλυσαν το Πολίτευμα της Χώρας. 

Συνέλαβαν και εκκακοποίησαν την Πολιτική ηγεσία του τόπου, κατέπνιξαν τις Πολιτικές Ελευθερίες του Λαού και εκήρυξαν Δικτατορία «ελεεινής μορφής». Ο Λαός κατάπληκτος αλλά όρθιος ευρίσκεται στις επάλξεις. Η Αντίσταση έχει ήδη αρχίσει. Η Ελλάδα και η Δημοκρατία θα σωθή. Οι Αδελφοί μας Μετανάστες Στρατεύονται για την υπόθεση της Δημοκρατίας. Η οργή και η περιφρόνηση των Λαών του Κόσμου ξεχειλίζει και θα καταπνίξη τους αδίστακτους τυχοδιώκτες. 

ΕΛΛΗΝΙΚΕ ΛΑΕ Ορθιος, απτόητος, αλύγιστος, μείνε στις επάλξεις του αγώνος για την Ελευθερία. Ετοιμος να ανταποκριθής στο Εθνεγερτήριο σάλπισμα. Σ.Ε.Α.Δ.Α.

Εις ετέρας προκηρύξεις δακτυλογραφημένας, αναγράφονται οι κάτωθι στίχοι, υπό τον τίτλον “Μας κλέψανε τη λευτεριά”.

Η Χούντα και η Φρειδερίκη
Μας κλέψανε τη λευτεριά
Γίναν διχτάτορες οι λύκοι
 Και μας ξεσχίζουν την καρδιά.

Οι στρατοκράτες μαύροι
Του Κωνσταντίνου οι μπράβοι
Είναι κοντά η ώρα
Που θε να ξεσπάσει η μπόρα
Του λαού η τρομερή

Για να σας αφανίσει 
Κι έτσι να καθαρίσει 
Ο τόπος μας μια μέρα 
Απ’ του φασισμού τη λέρα
 Ω προδότες βρωμεροί.

Σημ: Να το τραγουδάτε, όπως το κορόιδο Μουσολίνι. Διαδώστε το, όσο μπορείτε.
Δι’ άλλων προκηρύξεων, υποδεικνύεται εις τους αναγνώστας, όπως παρακολουθούν τακτικώς τας εκπομπάς του Ρ/Σ του ΚΚΕ.  
{[['']]}

ΧΟΥΝΤΑ: Καρπός του αμοιβαίου έρωτα ακροδεξιών αξιωματικών και ΗΠΑ

Η σχέση του μετέπειτα δικτάτορα Γεωργίου Παπαδοπούλου αποτυπωμένη σε μια φωτογραφία. Φιλική εκδρομή στο Νευροκόπι για κυνήγι αγριογούρουνου με τον Ελληνοαμερικανό πράκτορα της CIA ζορτζ Στίβενς (αριστερά)


Πηγή: Του Φοίβου Οικονομίδη Διδάκτορα Ιστορίας της Σορβόννης – ερευνητή δημοσιογράφου – HotDoc History

Ο Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας ως έχει από το 1949 ευνοεί ένα στρατιωτικό κατεστημένο εσωτερικής ασφάλειας «για να αποφευχθεί η κομμουνιστική κατάκτηση της Ελλάδας». Πλήρη γνώση των κινήσεων των συνωμοτών υπό την επίβλεψη της  CIA.

Το τέλος του B' Παγκόσμιου Πολέμου έφερε τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και τη Σοβιετική Ενωση στην πρώτη γραμμή της διεθνούς πολιτικής ζωής, δύο χώρες που ανήκαν στις νικήτριες δυνάμεις αυτού του πολέμου. Αλλά η συμμαχία των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ στη διάρκεια του πολέμου υπήρξε συγκυριακή.

Το πολιτικό σύστημα, η ιδεολογία και ο τρόπος ζωής που επικρατούσαν στις δύο αυτές χώρες ήταν εντελώς διαφορετικά. Ετσι δεν άργησαν να βρεθούν αντίπαλες στον μεταπολεμικό κόσμο. Η έντονη διαμάχη τους για πολλούς λόγους δεν πήρε τη μορφή της άμεσης θερμής αντιπαράθεσης ανάμεσά τους, αλλά έλαβε μια άλλη μορφή που ονομάστηκε Ψυχρός Πόλεμος. Αυτή η νέα μορφή «πολέμου», η οποία δεν απέκλειε τις τοπικές πολεμικές αντιπαραθέσεις και επεμβάσεις, συνίστατο κυρίως στην προσπάθεια της κάθε πλευράς να υποσκάψει, αφού πρώτα εδραιώσει τη θέση της στον χώρο της επιρροής της, με φανερό και μυστικό τρόπο το ηθικό του αντιπάλου από πολιτική, οικονομική και πολιτιστική άποψη. Ανάμεσα στα «όπλα» των δύο δυνάμεων συγκαταλεγόταν και η υποκίνηση πραξικοπημάτων στον χώρο της επιρροής τους ή εξεγέρσεων στο αντίπαλο στρατόπεδο, αν έκριναν ότι αυτό θα λειτουργούσε προς το συμφέρον του στρατοπέδου τους.

Ο Γουόλτ Ράστοου ειδήμων του Ψυχρού πολέμου, υπενθύμιζε ότι στην Ελλάδα την περίοδο του "ανταρτοπολέμου είχε υπάρξει μια ατέλειωτη σειρά αδύναμων κυβερνήσεων, με τους στρατιωτικούς ν' αποτελούν το σχετικά σταθερό στοιχείο". Εδώ συμβουλεύει τον Αμερικανό πρόεδρο Λίντον Τζόνσον για τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς στο Κε Σαν του Βιετνάμ τον Φεβρουάριο του 1968.

Η Ελλάδα που ανήκε μεταπολεμικά στον δυτικό χώρο επιρροής, ακριβώς στα σύνορα των δύο κόσμων, έπρεπε με τη σειρά της να διασφαλίσει τη θέση της στη Δύση με τη βοήθεια των Αμερικανών, οι οποίοι από τον Μάρτιο του 1947 άρχισαν να υποκαθιστούν τους Αγγλους στην ελληνική επικράτεια μετά την αναγγελία του δόγματος Τρούμαν. Μετά το τέλος του αιματηρού εμφύλιου πολέμου υπήρχε ένας λόγος επιπλέον για την ανάγκη διασφάλισης της εσωτερικής τάξης του αστικού καθεστώτος στην Ελλάδα.

Το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας (NSC) των ΗΠΑ αποδέχθηκε ότι από την άποψη «των μακροχρόνιων στρατηγικών συμφερόντων των ΗΠΑ» έπρεπε να εδραιωθεί «ένα ελληνικό στρατιωτικό κατεστημένο, ικανό για τη διατήρηση της εσωτερικής ασφάλειας ώστε ν’ αποφευχθεί η κομμουνιστική κατάκτηση της Ελλάδας». 1

Σ’ αυτό τον νέο αποφασιστικό αγώνα εναντίον της ΕΣΣΔ η αμερικανική ηγεσία έβρισκε στον χώρο της άκρας Δεξιάς έναν ευκαιριακό αλλά συνεπή σύμμαχο που είχε δείξει έμπρακτα την αδιαλλαξία του απέναντι στην Αριστερά κάθε απόχρωσης. Στην Ελλάδα οι Αμερικανοί έδειχναν ; μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο στρατιωτικό παρά στο πολιτικό κατεστημένο.

Ο πρωθυπουργός Σοφοκλής Βενιζέλος έπεισε τον στρατάρχη Παπάγο να ξαναβάλει τους στασιαστές του ΙΔΕΑ την 31η Μαϊου 1951 στους στρατώνες. Εδώ με τον στρατηγό Λεωνίδα Σπαή

Τον Φεβρουάριο του 1965 ο πρόεδρος του Συμβουλίου Πολιτικού Σχεδιασμού του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Γουόλτ Ράστοου, εκδηλώνοντας την ιδιαίτερη αισιοδοξία του για την έκβαση του πολέμου στο Βιετνάμ, όπου είχαν εμπλακεί πολυάριθμες αμερικανικές δυνάμεις, υπενθύμισε ότι και στην Ελλάδα την περίοδο «του ανταρτοπόλεμου» είχε υπάρξει «μια ατέλειωτη σειρά αδύναμων κυβερνήσεων, με τους στρατιωτικούς ν’ αποτελούν το σχετικά σταθερό στοιχείο».2

Οι ΗΠΑ βαθμιαία τέθηκαν επικεφαλής του παγκόσμιου αντικομμουνιστικού αγώνα και έθεσαν υπό την άμεση επιρροή τους τους Ελληνες ομοϊδεάτες τους. Τουλάχιστον από το 1947, οπότε πραγματοποιήθηκαν οι διακριτικές συναντήσεις του βοηθού στρατιωτικού ακόλουθου της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα ταγματάρχη Πολ Αντρεποντ με ηγετικό κλιμάκιο του ΙΔΕΑ, η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε επαφές με αυτή την ακροδεξιά μυστική στρατιωτική οργάνωση.

Στις 31 Μαΐου 1951 ο Τσαρλς Γιοστ, ένας ικανός Αμερικανός διπλωμάτης που υπηρετούσε στην Αθήνα στο πλευρό του Πιουρκρόι, μετέδωσε στην υπηρεσία του πληροφορίες για την εκδήλωση ενός πραξικοπήματος καθώς τις πρώτες πρωινές ώρες εκείνης της μέρας «διάφορες μονάδες του ελληνικού στρατού είχαν περικυκλώσει το Κοινοβούλιο και τον ραδιοφωνικό σταθμό Αθηνών». Αλλά ο πρωθυπουργός Σοφοκλής Βενιζέλος κάλεσε τον στρατάρχη Παπάγο στις 6 π.μ να παρέμβει, ο οποίος και ζήτησε από τους στασιαστές να επιστρέψουν στους στρατώνες τους και εκείνοι υπάκουσαν Ο Ποστ παρατήρησε ότι οι κινηματίες «ανήκουν στη μυστική οργάνωση μέσα στις ένοπλες δυνάμεις που ονομάζεται ΙΔΕΑ, για την οποία το Στέιτ Ντιπάρτμεντ είναι ενήμερο». 3

Ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Παύλος ήθελαν να τιμωρηθούν οι πραξικοπηματίες, αλλά οι Αμερικανοί και ο Παπάγος είχαν σοβαρές αντιρρήσεις και επέβαλαν τη θέση τους Τελικά κανένας στρατιωτικός δεν αποτάχθηκε ούτε δικάστηκε για το κίνημα της 31ης Μαΐου 1951. Την ίδια περίοδε είχε ανακύψει μια έντονη διαφωνία μεταξύ Αμερικανών και Αγγλων στρατιωτικών και διπλωματών στην Ελλάδα.

Ο Αμερικανός ναύαρχος Σέρμαν δήλωσε ξεκάθαρα στους Αγγλους το 1951 ότι δεν υπήρχε "τίποτα πιο απεχθές από το να μιλούν για βρετανική ευθύνη στην Ελλάδα" (Στη φωτογραφία δεξιά, δίπλα στον στρατάρχη ΜακΑρθουρ)

Ο Αμερικανός ναύαρχος πετάει έξω τους Βρετανούς 

Οι αγγλοαμερικανικές αντιθέσεις εκδηλώνονταν σε διάφορους τομείς. Σε αμερικανική στρατιωτικοπολιτική σύσκεψη ο ναύαρχος Σέρμαν παρατήρησε το 1951 ότι οι ΗΠΑ ήταν η χώρα που έκανε τόσο πολλά στην Ελλάδα, την Τουρκία κα στο Ιράν. Ετσι οι ΗΠΑ ήταν «η μοναδική δύναμη» που είχε ηγετική θέση σ’ αυτές τις χώρες και θα ήταν άδικο να παραδοθεί εκ νέου η τύχη τους στην Αγγλία. Οι σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της Αγγλίας στην Ελλάδα ήταν «πολύ περίπλοκες» καθώς ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα έκανε κριτική στον Αμερικανό στρατηγό Βαν Φλιτ. Κατά τη γνώμη του Σέρμαν δεν υπήρχε «τίποτα πιο απεχθές» από το να μιλούν οι Αγγλοι για «Βρετανική ευθύνη στην Ελλάδα». Οι Αμερικανοί είχαν αναλάβει την αμυντική θωράκισα Ελλάδας και Τουρκίας και δεν υπήρχε πλέον θέμα για βρετανική ευθύνη σ’ αυτές τις χώρες. 4

Σύμφωνα με ένα ηγετικό στέλεχος του ΙΔΕΑ, τον στρατηγό Γεώργιο Καραγιάννη, ο ΙΔΕΑ, προφανώς ικανοποιημένος, αδρανοποιήθηκε μετά τη νίκη του στρατάρχη Παπάγου στις εκλογές του Νοεμβρίου 1952 και την ανάδειξή του στην πρωθυπουργία της χώρας.

Η επιλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή για την πρωθυπουργία οφείλεται και στην προτίμηση των Αμερικανών για δυνάμεις έξω από την άμεση βρετανική επιρροή.

Ο ΙΔΕΑ είχε ιδρυθεί σε μια εποχή που η Ελλάδα βρισκόταν δυνάμει υπό βρετανική επιρροή. Τώρα όμως, αφού η χώρα βρισκόταν υπό αμερικανική επιρροή, οι ΗΠΑ ευνοούσαν την άνοδο νέων δυνάμεων που θα συνέπλεαν με τη δική τους πορεία. Ετσι ευνοήθηκε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής για να ανέλθει στην πρωθυπουργία, ο οποίος δεν προερχόταν από κάποιο πολιτικό παραδοσιακό τζάκι συνδεδεμένο με τον αγγλικό παράγοντα.

Το 1957 παρουσιάσθηκε μια νέα συνωμοτική στρατιωτική ομάδα στον χώρο του στρατεύματος, η ΕΕΝΑ (Ενωσις Ελλήνων Νέων Αξιωματικών) που άρχισε να έχει στενές προνομιακές σχέσεις με τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες. Κεντρικά στελέχη της ΕΕΝΑ προέρχονταν από τον παλιό ΙΔΕΑ.
Ο τότε αρχηγός ΓΕΣ στρατηγός Π. Νικολόπουλος έλαβε γνώση για την ύπαρξη της νέας οργάνωσης, αλλά δεν μπόρεσε να την εξαρθρώσει, αν και προσπάθησε. Φαινόταν να έχει ισχυρούς προστάτες.

Από την ίδρυσή της η ΕΕΝΑ προσπάθησε σε σταθερή βάση να προσελκύσει στις γραμμές της παλιά στελέχη του ΙΔΕΑ και άλλους αξιωματικούς. Ενας από αυτούς που προσέγγισε ήταν και ο αξιωματικός των τεθωρακισμένων Πανουργιάς Πανουργιάς, ο οποίος για μικρό χρονικό διάστημα είχε βρεθεί και στην ηγεσία του ΙΔΕΑ. «Μεγάλο μέρος -έγραψε ο Πανουργιάς- εκ των αρχαιότερων» μελών της ομάδας «ήτις ενήργησεν την επανάστασιν», της 21ης Απριλίου 1967, «υπήρξαν μέλη του παλαιού ΙΔΕΑ». Επειδή είχαν συμπορευτεί με τον Πανουργιά στον  ΙΔΕΑ τα μέλη της νέας συνωμοτικής στρατιωτικής αμάδας προσπάθησαν να τον προσελκύσουν στη νέα οργάνωση.

«Ο Παττακός επέμεινε από το  1959»

«Εις εμέ -τόνισε ο Πανουργιάς- εγένετο κατ’ επανάληψιν κρούσις υπό του ταξιάρχου Παττακού κατά το 1959 αρχικώς και κατά το 1961 μετά φορτικότητας να συμμετάσχω της ομάδος των. Είχον κατ’ επανάληψιν συζητήσεις μετά τίνων εξ’ αυτών κυρίως δε μετά του Παττακού και ενός ετέρου τότε μέλους της Διευθυνούσης Επιτροπής» της συνωμοτικής ομάδας. 5

Τον Απρίλιο του 1963, τέσσερα χρόνια πριν από το πραξικόπημα του 1967, ο αρχηγός ΓΕΣ αντιστράτηγος Βασίλειος Καρδαμάκης μετέφερε στην αμερικανική πρεσβεία την πρόταση της συνωμοτικής ομάδας να πραγματοποιήσει εκείνη τη χρονική στιγμή ένα στρατιωτικό πραξικόπημα.

Είναι φανερό ότι υπάρχει σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους συνωμότες και την αμερικανική ηγεσία. Ο Καρδαμάκης συναντήθηκε με τον στρατιωτικό ακόλουθο της αμερικανικής πρεσβείας και δήλωσε ότι οι επίδοξοι πραξικοπηματίες περίμεναν μόνο τη χρονική στιγμή για να επιβάλουν μια δικτατορία.

Τα ονόματα-κλειδιά των «αληθινά πατριωτών» αξιωματικών που «ηγούντο της συνωμοσίας» και που ανέφερε ο Καρδαμάκης ήταν ο ταξίαρχος Οδυσσέ ας Αγγελής, ο συνταγματάρχης Αλέξανδρος Χατζηπέτρος, όπως και ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος. Αλλά η αμερικανική ηγεσία, υπό τον πρόεδρο Τζον Κένεντι, δεν συμφώνησε εκείνη τη χρονική στιγμή. Ο Καρδαμάκης ενημερώθηκε για την αμερικανική άρνηση. Είναι αξιοσημείωτο ότι η στρατιωτική συνωμοτική ομάδα των Παπαδόπουλου-Αγγελή απευθύνθηκε το 1963 στην αμερικανική πρεσβεία για να πάρει το πράσινο φως και όταν έλαβε αρνητική απάντηση συμμορφώθηκε. Υπάρχει μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δύο πλευρές και οπωσδήποτε μια συμπόρευση και διακριτική επαφή.

"Από το 1959 ο Παττακός μετά φορτικότητας μου ζητούσε να συμμετάσχω της συνωμοτικής ομάδας των" αποκαλύπτει ο στρατηγός Πανουργιάς Πανουργιάς (Ο Παττακός μαζί με τον Παπαδόπουλο και τον βουλευτή της ΕΡΕ Ν. Φαρμάκη)

Ως εκ τούτου κανένας Αμερικανός ιθύνοντας, συμπεριλαμβανομένου του πρεσβευτή στην Αθήνα Χένρι Λαμπουίς, δεν σκέφτηκε να ενημερώσει σχετικά την ελληνική κυβέρνηση. Αντίθετα ο Λαμπουίς έγραψε στον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ ότι «επί του παρόντος δεν βλέπω κάποιον χρήσιμο λόγο για να θέσω σε συναγερμό είτε τον βασιλιά είτε τον πρωθυπουργό γι’ αυτή την πιθανότητα», ενός πραξικοπήματος. 6

Πολλοί γνωρίζουν περί τη συνωμοτική ομάδα, αλλά πιστεύουν ότι αποτελεί τμήμα του γενικότερου πολιτικοστρατιωτικού κατεστημένου που έχει επικεφαλής τον βασιλιά.

Μόνο οι Αμερικανοί έχουν γνώση του ιδιαίτερου ανεξάρτητου ρόλου της και θεωρούν την ομάδα Γ. Παπαδόπουλου ως υπεύθυνη για την εσωτερική άμυνα της Ελλάδος απέναντι στην Αριστερά και τους συγκεκριμένους ως «συνοδοιπόρους». Η κύρια διασύνδεση της συνωμοτικής ομάδας με τους Αμερικανούς ήταν διαμέσου της CIA.

Τον Φεβρουάριο του 1964 μετά την αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία που κατάκτησε στις εκλογές η Ενωσις Κέντρου (ΕΚ), ο νέος πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ανέθεσε στον γιο του Ανδρέα το υπουργείο Προεδρίας της Κυβερνήσεως στο οποίο υπαγόταν η ελληνική ΚΥΠ (Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών).

Ο Ανδρέας δεν άργησε να διαπιστώσει ότι «φυσικά» η CIA είχε «κάτω από τον έλεγχό της την ΚΥΠ». Οι Αμερικανοί «είχαν παίξει πρωτεύοντα ρόλο στην οργάνωση της ΚΥΠ και συνεργάστηκαν στενά μαζί της σε σωρεία περιπτώσεων. Αλλά το πιο εντυπωσιακό γεγονός ήταν ότι τη χρηματοδοτούσαν αγνοώντας το υπεύθυνο ελληνικό υπουργείο».

Ο Ανδρέας μετά την επιστροφή του από τις ΗΠΑ στην Ελλάδα δεν άργησε ν’ αντιληφθεί «βαθμιαία» ότι «η CIA είχε αναπτύξει αξιόλογη δραστηριότητα» σε κάθε τομέα της ελληνικής ζωής με «αναρίθμητους πράκτορες», «πολλοί από τους οποίους ήταν Ελληνοαμερικανοί». «Οι διαπιστώσεις μου» για τον ρόλο των Αμερικανών στην Ελλάδα», θα γράψει ο Ανδ. Παπανδρέου, «πάνω από όλα ήταν αποτέλεσμα των στενών μου σχέσεων με μέλη της αμερικανικής πρεσβείας, που στο σύνολό τους ήταν ευφυείς και δραστήριοι άνθρωποι». 7

Πράγματι ο κεντρικός πυρήνας περί τη συνωμοτική ομάδα που οργάνωσε το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 ανήκε στην ΚΥΠ και είχε στενές διασυνδέσεις μαζί της. Από τους 24 κατηγορουμένους που δικάστηκαν ως πρωταίτιοι για το πραξικόπημα, οι περισσότεροι είχαν θητεύσει στην ΚΥΠ και στις υπηρεσίες πληροφοριών του Β' Γραφείου των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, με τις οποίες διατηρούσαν έναν ιδιαίτερο δεσμό:

Ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Αθήνα Χένδρι Λαμουίς δεν θεώρησε σκόπιμο να ενημερώσει την ελληνική κυβέρνηση για την "κρούση" που του είχε κάνει το 1963 η συνωμοτική ομάδα των Παπαδόπουλου - Αγγελή για να πάρει το πράσινο φως για το πραξικόπημα. (Δεύτερος δεξιά, δίπλα από τον πρόεδρο Τζόνσον και μαζί με τους πρεσβευτές των ΗΠΑ σε Κύπρο Μπέλτσερ και Τουρκία Χερ)

Γεώργιος Παπαδόπουλος: Μακρά θητεία στην ΚΥΠ. Θεωρούνταν ο ισχυρός άνδρας της ΚΥΠ με μεγάλη επιρροή στον χώρο της. Είχε στενές διασυνδέσεις με τη CIA.

Νικόλαος Μακαρέζος: Η δικτατορία τον βρήκε διευθυντή του Α Κλάδου της ΚΥΠ. Πρώην στρατιωτικός ακόλουθος στη Βόννη.

Στυλιανός Γ. Παττακός: «Η πρωτότοκος κόρη του και στενή του συνεργάτις ειργάζετο εις την ΚΥΠ ως ιδιαιτέρα γραμματεύς του διευθυντού της Υπηρεσίας αντιστράτηγου Κυριάκου Παπαγεωργόπουλου την περίοδο πριν από το πραξικόπημα, που τον αντικατέστησε η δικτατορία της 21ης Απριλίου. Το απόγευμα της 19ης Απριλίου 1967, η κόρη του Παττακού παραβρέθηκε στη σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε στην πατρική της οικία και στην οποία συμμετείχαν οι Γ. Παπαδόπουλος, Ν. Μακαρέζος και Στ. Παττακός. Η ίδια εδακτυλογράψησεν όσα χειρόγραφα της έδωσαν οι συνωμότες, που περιλάμβαναν «τα τελικά σημεία, τα οποία επρογραμμάτιζαν λεπτομερώς - κατά λεπτόν - τας ενέργειας όλων των παραγόντων της επαναστάσεως από της ώρας Ώ" (έναρξης του πραξικοπήματος) έως και της ώρας ορκωμοσίας της Κυβερνήσεως».

Οδυσσέας Αγγελής: Διετέλεσε διευθυντής του Β’ Γραφείου ΓΕΣ (Πληροφοριών). «Εξετιμάτο τα μέγιστα από τους κύκλους του ΝΑΤΟ». Αρχηγός ΓΕΣ στη διάρκεια της δικτατορίας.

Αλέξανδρος Χατζηπέτρος: Διοικητής της βάσης του ΝΑΤΟ στην Κρήτη. Μετά την επικράτηση της 21ης Απριλίου έγινε διευθυντής της ΚΥΠ.

Ιωάννης Λαδάς: «Υπηρετούσε σε ειδικό τμήμα της ΚΥΠ». Αργότερα διοικητής της ΕΣΑ (Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία).

Νικόλας Γκαντώνας: Η δικτατορία της 21ης Απριλίου τον βρήκε υπεύθυνο της ΚΥΠ Βόρειας Ελλάδας.

Κωνσταντίνος Καρύδας: Με μακρά θητεία στην ΚΥΠ (Θεσσαλονίκη κ.ά.).

Μιχάλης Ρουφογάλης: Υπηρετούσε στην ΚΥΠ πριν και κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οπότε έγινε διευθυντής της. Δημήτρης Ιωαννίδης: ΚΥΠ και ΕΣΑ. Στενές διασυνδέσεις με τη CIA.

Νικόλαος Ντερτιλής: Διετέλεσε προσωπάρχης της ΚΥΠ. Με δράση στην Κύπρο.

Ευάγγελος Τσάκας: Διετέλεσε διευθυντής του Γραφείου Ειδικών Επιχειρήσεων της ΚΥΠ.

Μιχαήλ Μπαλόπουλος: Η δικτατορία τον βρήκε να υπηρετεί στο Α2 του ΓΕΣ.

Ιωάννης Παλαιολόγος: Σε στενή διασύνδεση με το Α2 του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας και με την ΚΥΠ. Είχε παίξει ρόλο και στην υπόθεση των αεροπόρων. Μετά την πτώση της δικτατορίας διέφυγε στο εξωτερικό. 8

Ο Ανδρέας Παπανδρέου έκανε την διαπίστωση πως "η CIA είχε αναπτύξει αξιόλογη δραστηριότητα με αναρίθμητους πράκτορες, πολλοί από τους οποίους ήταν Ελληνοαμερικανοί". Ο Γ. Παπαδόπουλος με δυο απ' αυτούς, τους Τζορτζ Στίβενς και Τζον Φατσέα.

Η άνοδος της ΕΚ (Ενωσης Κέντρου) στην εξουσία τον Φεβρουάριο του 1964, παρόλο που κινήθηκε απόλυτα στο πλαίσιο του αστικού κράτους, άρχισε να δημιουργεί ένα αίσθημα ανησυχίας στην αμερικανική ηγεσία που πρωτοστάτησε στην ανατροπή της. Τα μικρά φιλελεύθερα δημοκρατικά ανοίγματα της νέας κυβέρνησης δημιουργούσαν σοβαρές ανησυχίες. Ενας από τους λόγους ήταν και οι μεταθέσεις που πραγματοποίησε στον χώρο του στρατεύματος και με τις οποίες άθελά της η κυβέρνηση της ΕΚ αδυνάτισε τον μηχανισμό της συνωμοτικής ομάδας για την επιβολή μιας δικτατορίας, αν οι περιστάσεις απαιτούσαν μια παρόμοια ενέργεια.

Ο υφυπουργός Αμυνας Μιχάλης Παπακωνσταντίνου στην κυβέρνηση της ΕΚ μετά την ανάληψη των καθηκόντων του διαπίστωσε ότι οι προηγούμενες κυβερνήσεις της Δεξιάς «διατηρούσαν στην ΚΥΠ, στη ΓΔΕΑ (Γενική Διεύθυνση Εθνικής Ασφαλείας) και στο Α2 του ΓΕΣ μόνο ακρότατους δεξιούς».

Οι αυταπάτες του πολιτικού κόσμου

Η κυβέρνηση της ΕΚ για λόγους αυτοπροστασίας επιχείρησε να μεταθέσει ορισμένους ακροδεξιούς αξιωματικούς από καίριες θέσεις και άθελά της έφτασε στον πυρήνα της μελλοντικής χούντας. Η νέα κυβέρνηση μετέθεσε τον Γ. Παπαδόπουλο από την ΚΥΠ «σε μια μονάδα πυροβολικού στον Εβρο» και «με τηλεγραφική διαταγή» τον Δ. Ιωαννίδη από την Κύπρο επίσης στη βόρεια Ελλάδα. Το ίδιο συνέβη και με άλλους αξιωματικούς που λίγο αργότερα θα πρωταγωνιστήσουν στο πραξικόπημα του Απριλίου του ’67.

Αλλά όπως αναγνώρισε ο Μ. Παπακωνσταντίνου, η κυβέρνηση της ΕΚ «δεν είχε σαφή αντίληψη» ότι μετά τις μεταθέσεις ακροδεξιών αξιωματικών «είχε διασκορπίσει στα πέρατα της Ελλάδος τον πυρήνα της χούντας».9

Ο πολιτικός κόσμος ζούσε με την αυταπάτη ότι στην κορυφή της ιεραρχίας του πολιτικοστρατιωτικού κατεστημένου είναι ο βασιλιάς, που όμως οι Αμερικανοί τον θεωρούν βασικό στήριγμα της αγγλικής παρουσίας στην Ελλάδα.

Γ. Παπαδόπουλος, Στ. Παττακός, Δημ. Πατίλης, Γ. Ζωιτάκης, Γρ. Σπαντιδάκης

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είναι με τη σειρά του παραπλανημένος και προτού ξεσπάσει το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου σε ομιλία του είπε ότι «για την Ενωση Κέντρου η απάντηση στην αναίσχυντη δικτατορία είναι απλή. Χωρίς την έγκριση του βασιλέως δικτατορία δε γίνεται».
Αλλά ο πολιτικός κόσμος, ο βασιλιάς, οι Αγγλοι είναι αποπροσανατολισμένοι και αιφνιδιάζονται απόλυτα κατά την εκδήλωση του πραξικοπήματος. Μόνο η CIA γνωρίζει και δίνει συνεχείς πληροφορίες για τις κινήσεις της συνωμοτικής στρατιωτικής ομάδας και επισημαίνει με ακρίβεια τους στόχους της.

Η ανατροπή της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου το καλοκαίρι του 1965 και η ανάληψη της εξουσίας από τον Στέφανο Στεφανόπουλο, τον θεωρούμενο ως αποστάτη και αποσκιρτήσαντα από το κόμμα του μαζί με άλλους βουλευτές της Ενωσης Κέντρου, έδωσε την ευκαιρία για μια επιστροφή των μελών της συνωμοτικής ακροδεξιάς ομάδας σε επίκαιρες θέσεις στο λεκανοπέδιο της Αττικής ώστε να κινηθούν με επιτυχία την κατάλληλη στιγμή.

Διευθυντής του Γραφείου Πληροφοριών του ΓΕΣ ο Οδυσσέας Αγγελής, "εξετιμάτο τα μέγιστα από τους κύκλους του ΝΑΤΟ". Ο Παπαδόπουλος τον τοποθέτησε αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού στην διάρκεια της δικτατορίας

Ηξεραν πού θα μετατεθούν

Ο σταθμός της CIA στην Ελλάδα, στις 7 Μαρτίου 1966, μετέδωσε ότι« τα ακόλουθα μέλη της στρατιωτικής συνωμοτικής ομάδας έχουν πρόσφατα επιστρέφει σε θέσεις κλειδιά στην περιοχή των Αθηνών:

α) Αντισυνταγματάρχης Κώστας Παπαδόπουλος, αδελφός του Γεώργιου. Διορίστηκε διοικητής στο Τάγμα Διονύσου από τις αρχές Φεβρουάριου 1966.
β) Αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Σταματελόπουλος, διοικητής του τάγματος Αγίας Παρασκευής από τα μέσα Οκτωβρίου 1965.
γ) Αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Μέξης αναμένεται ν’ αναλάβει σύντομα τη διοίκηση ενός τάγματος στην περιοχή των Αθηνών.
δ) Αντισυνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς, διοικητής της Στρατιωτικής Αστυνομίας με αρχηγείο στο ΓΕΣ.
ε) Αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Ιωαννίδης αναμένεται σύντομα ν' αναλάβει τη διοίκηση ενός τάγματος στην περιοχή των Αθηνών.
στ) Αντισυνταγματάρχης Θεόδωρος Πατσούρος αναμένεται σύντομα ν’ αναλάβει μια διοίκηση επικοινωνιών στην Αθήνα.
ζ) Αντισυνταγματάρχης Μιχαήλ Ρουφογάλης προσωρινά διορίστηκε στις 23 Φεβρουάριου ’66 για να διευθύνει το Γραφείο Ασφαλείας της ελληνικής ΚΥΠ και αναμένεται να μετακινηθεί στον Α Κλάδο της ΚΥΠ.
η) Αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Λέκκας αναμένεται ν’ αναλάβει σύντομα μια διοίκηση κλειδί στην περιοχή των Αθηνών»

Ο Αντρέας Παπανδρέου πίστευε πως χωρίς την έγκριση του βασιλιά η κυβέρνηση του πατέρα του δεν ήταν δυνατόν να ανατραπεί στρατιωτικά. (Φωτογραφία από το Καστρί)

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο σταθμός της CIA δεν μιλάει μόνο για τις μεταθέσεις που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί, αλλά για εκείνες που πρόκειται να γίνουν στο μέλλον.

Η CIA βρίσκεται πολύ κοντά στη συνωμοτική ομάδα και μερικές φορές η πηγή των πληροφοριών της φαίνεται σαν να παρευρίσκεται στις συναντήσεις της, γνωρίζοντας πλήθος λεπτομερειών των συζητήσεων.

Στις 20 Δεκεμβρίου1966 ο σταθμός της CIA στην Ελλάδα μετέδωσε στην αμερικανική διοίκηση, με θέμα: «Ηγεσία της ακροδεξιάς ελληνικής στρατιωτικής συνωμοτικής ομάδας». Οι κεντρικοί συνωμότες είχαν συναντηθεί στις 13 Δεκεμβρίου 1966 στο σπίτι του αντισυνταγματάρχη Λαδά όπου ορίσθηκε το «Επαναστατικό Συμβούλιο». Τα μέλη του ήταν:
* αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος * αντισυνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς * αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Σταματελόπουλος * αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Ιωαννίδης * αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Λέκκας * αντισυνταγματάρχης Μιχαήλ Ρουφογάλης * αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Μέξης.

«Ενας ή δύο ακόμη αξιωματικοί» του ίδιου συμβουλίου ήταν «άγνωστοι στην πηγή» της CIA. «Ο ένας από αυτούς είναι είτε ταξίαρχος είτε υποστράτηγος, αλλά του οποίου το όνομα δεν γνώριζε η πηγή». Η «πηγή», δηλαδή ο άνθρωπος της CIA, φαίνεται να βρίσκεται πολύ κοντά ή να παρευρίσκεται στη μυστική σύσκεψη. Βλέπει όλους τους συμμετέχοντες και δεν γνωρίζει το όνομα μόνο των δύο. Εδωσε πολλές λεπτομέρειες της συνάντησης και ενημέρωσε για μια άλλη σύσκεψη στις 22 Νοεμβρίου, όπου «ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ανέφερε ότι αν η πολιτική κατάσταση συνεχίσει να επιδεινώνεται στον σημερινό βαθμό, δραστική ενέργεια, δηλαδή δικτατορία θα χρειαστεί να επιβληθεί».10

Ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος καταγράφεται στις εκθέσεις της CIA ως επικεφαλής της συνωμοσίας

Στις αρχές Φεβρουάριου 1967 ο ειδικός αναλυτής του Γραφείου Πληροφοριών και Ερευνας (INR) του Στέιτ Ντι πάρτμεντ, ο Ελληνοαμερικανός Χαρίλαος Λαγουδάκης, ενημέρωσε τον προϊστάμενό του ότι «από τις 19 Ιουνίου 1965 το τμήμα της Εγγύς Ανατολής έχει δει κάπου 15 αναφορές της CIA από διάφορες πηγές για την αποκαλούμενη Δεξιά Ελληνική Στρατιωτική Συνωμοτική Ομάδα. Η τελευταία αναφορά είχε ημερομηνία 23 Ιανουάριου 1967». Σύμφωνα με αυτήν ο Παπαδόπουλος τον Δεκέμβριο του 1966 είπε ότι «μετά την εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας, θα επιδιώξει την υποστήριξη των ΗΠΑ για να εκπληρώσει κοινωνικά και οικονομικά μέτρα που μπορεί ν' αποτρέψουν την — παρούσα τάση προς την Αριστερά».

Εφθανε το νέο έτος και η πρώτη συνάντηση της συνωμοτικής ομάδας μετά την πτώση της κυβέρνησης Στεφανόπουλου πραγματοποιήθηκε στις 4 Ιανουάριου1967, όπου «ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος ήταν ο κύριος ομιλητής». Ο Λαγουδάκης είχε πληροφορίες, γι’ αυτήν τη νέα μυστική στρατιωτική οργάνωση με την ονομασία ΕΕΝΑ από το1957. 11

Ο Αμερικάνος πρεσβευτής Φίλιπ άλμποτ (αριστερά) έκρινε ότι η εντολή του Κωνσταντίνου (δεξιά) στον αρχηγό της ΕΡΕ Παν Κανελλόπουλο για σχηματισμό κυβέρνησης μπορούσε να αποδειχθεί "η χειρότερη" κίνηση του.

Περί τα τέλη Δεκεμβρίου 1966 η κυβέρνηση Στεφανόπουλου παραιτήθηκε και ανέλαβε υπηρεσιακή κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Ιωάννη Παρασκευόπουλο. Αλλά τις πρώτες μέρες του Απριλίου ’67 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος έδωσε εντολή για σχηματισμό κυβέρνησης στον αρχηγό της ΕΡΕ Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Ο Αμερικανός πρεσβευτής Φίλιπ Τάλμποτ έκρινε ότι η απόφαση αυτή του Κωνσταντίνου μπορούσε ν' αποδειχθεί «η χειρότερη» κίνησή του.
Αλλά ίσως να ήταν και μια κίνηση για μια δικτατορική μελλοντική λύση, σε συνεργασία με εκπροσώπους της ΕΡΕ. «Ηταν φανερό -παρατήρησε ο Τάλμποτ- ότι ο νεαρός βασιλιάς πιστεύει ότι ο θρόνος του και η σύνδεση της Ελλάδας με τη Δύση βρίσκονταν σε κίνδυνο... Συμπέρανε ότι σχεδόν μόνο ένα θαύμα μπορεί να τον σώσει από μια τελική επιλογή είτε να παραχωρήσει τη χώρα του στον Παπανδρέου είτε να εγκαθιδρύσει μια δικτατορία είτε πριν είτε ακριβώς μετά τις εκλογές που προβλέπονται για τον Μάιο».

Ο βασιλιάς και οι περί αυτόν νομίζουν ότι ελέγχουν τα πράγματα, αλλά αυτό δεν συμβαίνει. Μια άλλη δύναμη, την οποία γνωρίζει μόνο η CIΑ, είναι έτοιμη να προχωρήσει σ’ ένα πραξικόπημα που θα αιφνιδιάσει τους πάντες, όλες τις επίσημες πολιτικές δυνάμεις, της Δεξιάς, του κέντρου, της Αριστεράς, τους Αγγλους και το ίδιο το παλάτι.

Τα πρώτα τηλεγραφήματα του Ραλφ Μάρεϊ μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος δείχνουν αιφνιδιασμό και έλλειψη πληροφοριών. Ο πρεσβευτής της Μεγάλης Βρετανίας ήξερε λιγότερα από τον Αμερικάνο αεροπορικό ακόλουθο.

Η ομάδα του Γ. Παπαδόπουλου την 21η Απριλίου 1967 επιβλήθηκε με χαρακτηριστική ευκολία όλα ήταν οργανωμένα, θέτοντας σε εφαρμογή το σχέδιο του ΝΑΤΟ «Προμηθεύς», το οποίο είχε συσταθεί για την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου στην Ελλάδα. Οπως κατέθεσε ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα συνταγματάρχης Ολιβερ Μάρσαλ ενώπιον της αμερικανικής Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής για το σχέδιο «Προμηθεύς»: «Γνωρίζαμε ότι έκαναν δοκιμαστικές ασκήσεις επ’ αυτού. Ηταν σχέδιο του ΝΑΤΟ. Το ξέραμε». Ο Μάρσαλ επιβεβαίωσε ότι το σχέδιο αυτό είχε χρησιμοποιηθεί από τους πραξικοπηματίες αξιωματικούς «για να αναλάβουν τον έλεγχο της χώρας». Και φυσικά το ΝΑΤΟ ποτέ δεν διαμαρτυρήθηκε γι’ αυτό,

Ο Λεωνίδας Κύρκος επιχειρώντας να αιτιολογήσει την εξάρθρωση του μεγαλύτερου μέρους των στελεχών της ΕΔΑ από την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος θα γράψει ότι «η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον αρχηγό της κοινοβουλευτικής Δεξιάς μπέρδεψε όσους πιστεύαμε πως οδηγούμασταν σε στρατιωτική δικτατορία». «Ηταν άραγε δυνατόν ένα πραξικόπημα εναντίον μιας δεξιάς κυβέρνησης;» 12

Ο Ανδρέας θα παρατηρήσει μετά τη σύλληψή του «όπως και να’ χει το πράγμα... μας πιάσανε στον ύπνο». Η εφημερίδα «Εστία» μετά τη σύλληψη του πρωθυπουργού Παναγιώτη Κανελλόπουλου έγραψε ότι «εκοιμάτο τον νύδημον όταν ήλθαν να του αναγγείλουν ότι κατηργήθη... εφόσον ο κ. Κανελλόπουλος κατελήφθη κοιμώμενος, θα ηδύνατο κατά μείζονα λόγον, να ευρεθεί υπνώττων, εάν εξεδηλούτο το πραξικόπημα από μέρους των Εαμοσλάβων της φίλης Λαοκρατίας».

Οι Βρετανοί δεν περίμεναν ένα πραξικόπημα που θα στρεφόταν και εναντίον του βασιλιά και της αυλής του.
«Ο βασιλιάς -τηλεγράφησε ο Βρετανός πρεσβευτής Ραλφ Μάρεϊ- ειδοποιήθηκε από τον Αρναούτη», στενό στρατιωτικό του σύμβουλο, για την εξέλιξη του πραξικοπήματος «λίγο πριν από τη σύλληψη του τελευταίου».

Με επιστολή προς τον Τζόνσον το 1968 ο Γ. Παπαδόπουλος υπενθύμισε ότι η κυβέρνηση του στην Ελλάδα αποτελούσε "τμήμα του ελεύθερου κόσμου" υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Στις 10 Απριλίου 1969 ο αντιπρόεδρος Σπύρο Αγκνιου δέχτηκε τον Παττακό στην Ουάσιγκτον.

Ο Αμερικανός ακόλουθος ήξερε καλύτερα

Τα πρώτα τηλεγραφήματα του Μάρεϊ μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος δείχνουν αιφνιδιασμό και σύγχυση. εμπεριέχουν ακόμη και ανακριβείς πληροφορίες όπως την πιθανή συμμετοχή του στρατηγού Παπαδάτου στο κίνημα καθώς και άγνοια για τους πρωτεργάτες της 21ης Απριλίου 1967.

Στις 20 Απριλίου ο πρόεδρος της βρετανικής υποεπιτροπής Αμυνας και Εξωτερικών της Βουλής Ρόμπερτ Εντουαρντς είχε φθάσει στην Αθήνα και υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των στρατιωτικών κινήσεων στην πρωτεύουσα. Την παραμονή του πραξικοπήματος ο πρεσβευτής Μάρεϊ είχε ενημερώσει τον Εντουαρντς ότι θα γίνονταν εκλογές στην Ελλάδα και νικήτρια θα ήταν «η αριστερή» Ενωση Κέντρου.

Μόλις διαπιστώθηκαν οι στρατιωτικές κινήσεις στο κέντρο της Αθήνας «οι περισσότεροι των συμμάχων που είναι μέλη του ΝΑΤΟ έστειλαν στρατιωτικούς ακόλουθους» για να μάθουν τι ακριβώς συνέβαινε.
Ο Τάλμποτ με τον δικτάτορα πλέον, Γεώργιο Παπαδόπουλο συνοδεύοντας τον Αμερικανό αναπληρωτή υπουργό Εξωτερικών Στιούαρτ Ρόγκκουελ.

«Μου φάνηκε εκπληκτικό -έγραψε ο Εντουαρντς- ότι εκτός από τον Αμερικανό αεροπορικό ακόλουθο κανένας δεν φάνηκε να έχει την παραμικρή υποψία για τη συνωμοσία των στρατιωτικών» στην Ελλάδα. 12

Η «μεγάλη» και η «μικρή» χούντα μόνο τυπικά μπορούν να επονομαστούν έτσι. Τα φαινόμενα απατούσαν, ίσως όχι τυχαία. Η «μεγάλη» χούντα και ο Κωνσταντίνος έμοιαζαν περισσότερο με διακοσμητικά στοιχεία που μ’ ένα απλό φύσημα της ομάδας Παπαδόπουλου χάθηκαν από το προσκήνιο.

Τον Δεκέμβριο του 1966 η κυβέρνηση Στέφανου Στεφανόπουλου (στη μέση) παραιτήθηκε. Διακρίνονται ακόμη οι Γ. Νόβας, Στ. Κωστόπουλος και Κ. Μητσοτάκης.

Η αληθινή χούντα ήταν αυτή η οποία έθεσε σ’ εφαρμογή ένα πολύ καλά οργανωμένο σχέδιο που αιφνιδίασε τους πάντες και επιβλήθηκε με υποδειγματική ευκολία τη νύχτα της 20ής προς την 21η Απριλίου 1967. Εχοντας πλάι της τη διακριτική υποστήριξη της CIA. Οπως υπενθύμισε «ο πρωθυπουργός» Γεώργιος Παπαδόπουλος στις αρχές του 1968 στον Αμερικανό πρόεδρο Τζόνσον, η κυβέρνησή του στην Ελλάδα αποτελούσε «τμήμα του ελεύθερου κόσμου» του οποίου ηγούνται οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (επιστολή Γ. Παπαδόπουλου προς Τζόνσον).

Παραπομπές

1 Απόφαση του NSC 42/1, άκρως απόρρητη 1949.
2 Αμερικανικά Ντοκουμέντα, Γ. Ράστοου (για Βιετνάμ), 15.2.1965.
3 Αμερικανικά Ντοκουμέντα, Τσ. Γιοστ προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, 31.5.1951.
4 Φ. Οικονομίδης, Το παγκόσμιο παιχνίδι στα Βαλκάνια, εκδόσεις ΜΕΤΡΟΝΟΜΟΣ σελ. 512.
5 Εκθεση Π. Πανουργία Οκτωβρίου 1967 προς Κωνσταντίνο Καραμανλή
6 Department of State Fibes, Athens, Επιστολή Λαμπουίς προς Ρασκ, Ακρως απόρρητη, 5.4.1963 «Ε-Ιστορικά», 20 Απριλίου, 2000, τεύχος 27.
7 Ανδ. Παπανδρέου, Η δημοκρατία στο απόσπασμα, εκδόσεις ΛΙΒΑΝΗ σ. 151-153.
8 Β Οικονομίδης, Το σύνδρομο του Οδυσσέα, εκδόσεις ΟΡΦΕΑΣ σ. 499-501.
9 Μ. Παπακωνσταντίνου, Η ταραγμένη εξαετία, εκδόσεις ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ τόμος 1, σ. 168-169, Σπ. Λιναρδάτος, Από τον Εμφύλιο στη Χούντα, εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ, τόμος Ε, σ. 356.
10 Ενημερωτικές αναφορές της CIA, 7.3.1966 και 20.12.1966
11 Stern, The Wrong Horse σ. 42-42.
12 Λ. Κύρκος, Ανατρεπτικά, εκδόσεις Προσκήνιο σ. 190. Α. Παπανδρέου, ό.π σ. 36. Εστία 24.4.1967.
13 PREM 13/2140, τηλεγραφήματα της 21.4.1967 και 24.4.1967 (Το σύνδρομο του Οδυσσέα), σ. 510-511).
{[['']]}

«Έτσι και κουνηθείτε θα σας πολεμήσουμε εμείς με τα όπλα που μας δώσατε»!

Το ερώτημα «πώς έπεσε η χούντα» έχει απασχολήσει τους κοινωνικούς επιστήμονες της μεταπολιτευτικής γενιάς, χωρίς όμως, κατά τη γνώμη μας, να έχει δοθεί ικανοποιητική απάντηση. Όχι τόσο γιατί ενδεχομένως κάποιες κρίσιμες πληροφορίες που αφορούν τις «υψηλές» επαφές εγχώριων και διεθνών παραγόντων δεν είναι σε ικανοποιητικό βαθμό γνωστές, αλλά διότι υπάρχει τουλάχιστον ένας παράγοντας που δεν έχει ληφθεί σοβαρά υπ’ όψιν: Ο λαός. Όχι ο λαός ως οργανωμένη ή ανοργάνωτη πολιτική δύναμη, αλλά ο λαός ως στρατός. Δηλαδή, δεν έχει συνυπολογιστεί στην πολιτική εξίσωση του Ιουλίου του ’74 ένας από τους πλέον κρίσιμους παράγοντες: Οι επίστρατοι.
Είχε προηγηθεί η πτώση της δικτατορίας στην Πορτογαλία εξαιτίας της ριζοσπαστικοποίησης του στρατεύματος την επομένη της στρατιωτικής ήττας στην Αφρική. Η ελληνική χούντα είχε ήδη αντιμετωπίσει κινδύνους προερχόμενους από το στράτευμα (βασιλικό αντικίνημα, αποστασία αντιτορπιλικού “Βέλος”), ενώ μόνο την τριετία ’67-’70 είχε αποστρατεύσει 970 αξιωματικούς του Στρατού Ξηράς. Και “γενικά ήτανε λίγο φοβισμένοι με τους νέους” που ενέτασσαν κατά χιλιάδες στο στράτευμα για να τους “αναμορφώσουν”, όπως θυμάται ο Αντώνης Σαχπεκίδης, που είχε πάει για “αναμόρφωση”. Οι φόβοι, λοιπόν, του καθεστώτος για απείθεια του στρατεύματος δεν ήταν αβάσιμοι και επανήλθαν με την επιστράτευση που ακολούθησε την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και τη μαζική ένταξη στο στράτευμα μεγάλου αριθμού δημοκρατών πολιτών, η οποία δημιούργησε εκ νέου τις προϋποθέσεις για επανεμφάνιση αμφισβητησιακών καταστάσεων.
Στον χρόνο κατά τον οποίο λαμβάνει χώρα η επιστράτευση δεν κλιμακώνονται τα γεγονότα στο στρατιωτικό μέτωπο, αλλά στο πολιτικό μέτωπο. Η στρατιωτική κατοχή του βόρειου τμήματος της Κύπρου είναι γεγονός και όλα βαίνουν προς εκτόνωση της κρίσης και στρατιωτική ανακωχή μεταξύ των εμπόλεμων. Οι δικτάτορες στρέφονται τότε στο ζήτημα του μέλλοντος του καθεστώτος, προσπαθώντας να διερευνήσουν τις δυνατότητες διατήρησής του. Γιατί συνέβαινε αυτό; Ποιος απειλούσε το καθεστώς; Ύστερα από τη διενέργεια σειράς συνεντεύξεων με επίστρατους του ’74, συλλέξαμε στοιχεία που υποστηρίζουν μια διαφορετική εξήγηση για την πτώση της χούντας: Την απειλή των επίστρατων.
Αναλάβαμε, με λίγα λόγια, την ερευνητική πρόκληση που ο Αντώνης Λιάκος εισηγήθηκε σε πρόσφατη μαρτυρία του για τα γεγονότα της επιστράτευσης: «Η στιγμή όμως έχει τη σημασία της. Κι εκείνη η στιγμή κενού, ανάμεσα σε ένα καθεστώς που δεν υπήρχε πλέον και σε ένα άλλο που δεν είχε γεννηθεί ακόμη, έχει να κάνει με μια άλλη ιστορία που θα πρέπει κάποτε να διερευνήσουμε πιο συστηματικά. Ποια ήταν η κατάσταση του στρατού στις μονάδες μετά την επιστράτευση; Ποια σχέση έχει αυτή η κατάσταση με την άτακτη εγκατάλειψη της εξουσίας από τους στρατιωτικούς; Τι συνέβη στις μονάδες, στο πέρασμα από τη μία εξουσία στην άλλη;» [ 1]
Οι μαρτυρίες 
Ο Γιάννης Κοροβέσης δίνει την εξής εικόνα για την κατάσταση που επικρατούσε στο στράτευμα τις μέρες της επιστράτευσης:
«Από τη στιγμή που ο κόσμος που ήτανε στο Πολυτεχνείο μπήκε μέσα στο στρατό, στην επιστράτευση, είπε ‘εμείς δεν πολεμάμε γι’ αυτούς. Θα σας καθαρίσουμε μαλάκες’. Πράγμα το οποίο δεν το λένε. Δεν το λέει κανένας αυτό. Αυτοί που επιστρατεύσανε ήτανε μέχρι 40 χρονών. Μπαίνοντας λοιπόν αυτοί, που ήταν η γενιά που μεγάλωσε στη διάρκεια της χούντας, μπαίνοντας στο στρατό και βλέποντας μια διαλυμένη ιστορία, είπε ‘μαλάκες, έτσι και κουνηθείτε θα σας [πολεμήσουμε] εμείς με τα όπλα που μας δώσατε’. Αυτό δεν είναι που το λέω εγώ. Το είπανε σε αξιωματικούς, το είπανε σε έφεδρους. Η σύνθεση του στρατεύματος άλλαξε. Μπήκαν πολίτες μέσα οι οποίοι δεν είχανε καμία υποχρέωση. Αυτό το φοβήθηκε και ο Ιωαννίδης και οι Αμερικάνοι. Εκεί ο στρατός παρέδωσε τρέχοντας, γιατί φοβήθηκε μη γίνει κάτι άλλο πολύ πιο σοβαρό. […]Ο κόσμος αντίθετος και ο στρατός διαλυμένος. Είναι κίνδυνος άμεσος για κατάρρευση του καθεστώτος. Οι αξιωματικοί ήταν χεσμένοι. Τσιμουδιά» [2].
Την εικόνα αυτή επιβεβαιώνει και ο Θόδωρος Μαλικιώσης, που εκείνες τις μέρες έψαχνε σε όλα τα στρατόπεδα τον κουνιάδο του.
«Πήραν όλοι όπλα. Δεν λειτούργησαν τα γραφεία του στρατού που απομόνωναν τους αριστερούς. […] Ο στρατός είχε παραδοθεί τελείως στον κόσμο. Δηλαδή αν υπήρχε ένα συγκροτημένο επαναστατικό υποκείμενο…. Όχι υπερβολικά πράγματα, γιατί αυτό ενδεχομένως να φούντωνε. Η αίσθηση που δημιουργήθηκε στον κόσμο: πρώτα απ’ όλα υπήρχε μια ριζική μεταβολή της συμπεριφοράς: Αυτοί οι επικεφαλής των μονάδων είχανε γίνει αρνάκια. Προσπαθούσαν να μην οξύνουν τα πράγματα, να μην έρθουν σε συγκρούσεις με τους απλούς στρατιώτες. Είχανε χάσει τα αυγά με τα πασχάλια. Δεν ήτανε καθόλου προετοιμασμένοι για αυτή την υπόθεση. […]Δεν ξέρω σε ποιο βαθμό η απειλή [μιας επανάστασης] λειτούργησε στο μυαλό κάποιων ανθρώπων. Γιατί μέσα στους στρατευμένους ήταν και σύντροφοι που είχαν φυλακιστεί, βασανιστεί, ήταν σε οργανώσεις. Η συμπεριφορά των αξιωματικών ήτανε ήπια. Ο τσαμπουκάς του λοχαγού και του λοχία δεν υπήρχε. Θυμάμαι πάντως ένα πλήθος ζωντανό στα κέντρα τα στρατιωτικά, όπου λες και ο απλός κόσμος που ήταν μαζεμένος ήταν ο κυρίαρχος. Από εκεί και πέρα κάποιοι αρμόδιοι αξιωματικοί απλώς δίνανε πληροφορίες. Η μάζα αυτή του κόσμου ήτανε κυρίαρχη».[3]
Ανεξάρτητα λοιπόν από το αν οι επίστρατοι ή «ενεργές μειονότητες» στο εσωτερικό τους είχαν στο μυαλό τους να αντιπαρατεθούν ένοπλα με τους χουντικούς αξιωματικούς, ξεκινώντας ουσιαστικά μια επανάσταση, το σίγουρο είναι ότι είχαν αρθεί τα προσκόμματα για κάτι τέτοιο και κανείς δεν μπορούσε να τους σταματήσει. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Γιώργος Σταυρόπουλος, επίστρατος του ’74 σε μονάδα της Παιανίας,
 «οι αξιωματικοί είχαν εξαφανιστεί, είχανε λουφάξει. Δε βρίσκαμε αξιωματικούς ανώτερους, μόνο κάτι κατώτερους, που μας φερόντουσαν δουλικά. […] Τους αξιωματικούς αυτούς δεν τους υπολογίζαμε, ό,τι θέλαμε κάναμε. […] Είχαμε ένα ένστικτο να είμαστε όλοι μαζί ενωμένοι, δεν τολμούσε κανείς να μας πει τίποτα» [4].
 Ο Αντώνης Λιάκος μεταφέρει την ίδια εικόνα από τη μεταφορά του τάγματός του με καράβι από τη Θεσσαλονίκη μέσω Πειραιά με προορισμό την Κύπρο (τελικά άλλαξαν προορισμό για Μυτιλήνη). 
«Εκείνο που θυμάμαι πάντως ήταν ότι οι θυμωμένοι επιστρατευμένοι είχαν κλείσει στο σαλόνι τους αξιωματικούς, που δεν τολμούσαν άλλωστε να ξεμυτίσουν». «Οι έφεδροι, αγανακτισμένοι όπως ήρθαν, έδωσαν τη χαριστική βολή στην πειθαρχία. […] Δεν λογάριαζαν τους αξιωματικούς και τους έβριζαν ανοικτά. […] Κυκλοφορούσαν σκοτεινές φήμες για εμφύλια σύρραξη, τις οποίες επέτεινε το γεγονός ότι οι αξιωματικοί είχαν κλειστεί στα βαγόνια τους, αποφεύγοντας τα πολλά πολλά με τους φαντάρους»[5].
Αυτή η αναμονή άραγε πόσο μπορούσε να κρατήσει; Αυτή η απείθεια πώς μπορούσε να μετατραπεί πάλι σε πειθήνια στάση;
Σε σχέση με αυτό το ερώτημα, καθώς και με τον προσδιορισμό του εξεγερσιακού δυναμικού εκείνη τη στιγμή, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η μαρτυρία του Στέργιου Κατσαρού, ο οποίος βρέθηκε ως επίστρατος στο στρατόπεδο της Πτολεμαϊδας και ως μέλος των δυνάμεων της λεγόμενης «νέας» αριστεράς διερευνούσε τη δυνατότητα ένοπλης εξέγερσης εκ μέρους των φαντάρων. Γράφει χαρακτηριστικά για το κλίμα που επικρατούσε μεταξύ των φαντάρων:
«Στις συζητήσεις αποκαλύπτονταν αδύναμοι μικροαστοί που μόνη τους έγνοια ήταν πως άφησαν τις δουλειές τους, τις σπουδές τους, τις οικογένειές τους ή ακόμα και το χουζούρι τους. ωστόσο και μόνο η παρουσία τους στο στρατό δυνάμει μπορούσε να αποτελέσει μια φοβερή βόμβα για το ίδιο το σύστημα. Καταρχήν η ίδια η εμφάνισή τους ήταν ντε φάκτο άρνηση της στρατιωτικής πειθαρχίας. Οι προσπάθειες της ιεραρχίας να αλλάξει αυτή την εμφάνιση συνάντησε αποτελεσματική αντίσταση. Κανένας δεν έκοψε τα μαλλιά ή το μούσι του. Η πατριωτική προπαγάνδα τους άφηνε αδιάφορους. Δεν έβρισκαν κανένα νόημα στον πόλεμο. Το μόνο που ήθελαν ήταν να τελειώσει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα αυτή η ταλαιπωρία. Παρακολουθούσαν τις ειδήσεις και δεν έκρυβαν την απέχθειά τους για τις πολεμικές συγκρούσεις. Ήταν φανερό ότι σε περίπτωση σύρραξης, οι λιποταξίες καθώς και οι εκτελέσεις αξιωματικών θα έπαιρναν μεγάλες διαστάσεις. Η διάλυση του στρατού που είναι και το πιο σημαντικό γνώρισμα της επαναστατικής κατάστασης, ήταν κάτι παραπάνω από φανερή» [6].
Στη συνέχεια μπήκε μαζί με τους άλλους επίστρατους του τάγματός του σε αρματαγωγό με προορισμό την Κύπρο (τελικά κατέληξαν στην Κρήτη), όπου, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «οι ιωαννιδικές μονάδες καθηλώθηκαν στην Κρήτη, περικυκλωμένες από επίστρατους Κρητικούς που η νομιμοφροσύνη τους στη δημοκρατία γενικά είναι γνωστή» [7]. Στη διάρκεια του ταξιδιού (και σε αυτή την περίπτωση) οι επίστρατοι έδειξαν τις εχθρικές τους διαθέσεις στους αξιωματικούς[8].
Οι αξιωματικοί
Ποια είναι όμως η αναπαράσταση των αξιωματικών για την κατάσταση αυτή; Θα είχε ενδιαφέρον να τη γνωρίζουμε προκειμένου να διακριβώσουμε το μέγεθος της απειλής που οι ίδιοι ένιωθαν και να είμαστε πιο σίγουροι για τις αποφάνσεις μας. Κάτι τέτοιο όμως δεν αποδεικνύεται διόλου εύκολο για τους εξής λόγους:
α) οι απόστρατοι αξιωματικοί που ήταν βαθμοφόροι κατά τη διάρκεια της επιστράτευσης αρνούνται συνήθως να παραχωρήσουν συνέντευξη,
β) οι αναφορές και τα ημερολόγια των διαφόρων σωμάτων στρατού, που απόκεινται στη βιβλιοθήκη του ΓΕΣ, δεν δίνουν την παραμικρή ενδιαφέρουσα σχετική πληροφορία,
γ) η Στρατιωτική Επιθεώρηση, το περιοδικό του στρατού, που επίσης βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του ΓΕΣ, δεν κατέγραψε καμία σχετική μαρτυρία.
Κατά συνέπεια, η άποψη που διατυπώσαμε πιο πάνω, σύμφωνα με την οποία σπάνια οι (στρατιωτικές εν προκειμένω) ελίτ παραδέχονται τους φόβους τους σε επίσημα κείμενα και, άρα, σπάνια αφήνουν τέτοια τεκμήρια, φαίνεται βάσιμη.
Παρόλα αυτά εξασφαλίσαμε τη μαρτυρία ενός έφεδρου αξιωματικού, του Μπάμπη Σαχτούρη, ο οποίος υπηρέτησε στη Χίο και επιστράτευσε ένα λόχο από ντόπιους πολίτες, καθώς και το 528ο τάγμα από το Αμύνταιο, που έφτασε στη Χίο στις 23 Ιουλίου. Με την επιστράτευση επικράτησε «χάος» και «δεν υπήρχε περίπτωση να γλυτώσει κανένας μας, αν οι Τούρκοι κάνανε μία απόβαση», ισχυρίζεται ο Μ.Σ. Στις συζητήσεις τους με τους χουντικούς αξιωματικούς, μας βεβαιώνει, οι στρατιωτικοί πίστευαν ότι θα κυβερνούσαν για χρόνια ακόμα, μέχρι να δρομολογήσουν μία μετάβαση στα πρότυπα της Τουρκίας. Δεν πίστευαν ότι θα έχαναν τον έλεγχο, συνεχίζει ο Μ.Σ. ακόμα και όταν θα ερχόταν ο κοινοβουλευτισμός, ενώ πίστευαν ότι οι Αμερικανοί θα τους προστάτευαν απέναντι στην τουρκική επιθετικότητα.
Όμως «με το ξεκίνημα της επιστράτευσης, ο λαός εξοπλίστηκε. Δηλαδή πήρανε όπλα στα χέρια τους και άνθρωποι που δεν ήταν ελεγχόμενοι από το καθεστώς. Αυτό σημαίνει ότι το κράτος, η χούντα, δεν μπορούσε να έχει τον έλεγχο. Έ, και τότε αναγκάστηκαν να καλέσουν τον Καραμανλή»[9].
Ποια όμως ήταν η άποψη των υψηλόβαθμων χουντικών αξιωματικών; Η απάντηση έρχεται από την κορυφή της ιεραρχίας, από τον ίδιο τον αρχηγό των ενόπλων δυνάμεων τη στιγμή της επιστράτευσης, στρατηγό Μπονάνο, ο οποίος γράφει στην μαρτυρία του τα εξής: 
«…ο Ιωαννίδης αντελαμβάνετο πλέον και αυτός, ότι η επιστράτευσις ενήργει καταλυτικώς επί της παντοδυναμίας του και η ισχύς του εμειούτο ταχέως, καθώς οι επίστρατοι αξιωματικοί και οπλίται, εισερχόμενοι στας Ενόπλους Δυνάμεις, έφερνον μαζί των και ένα φιλελεύθερον πνεύμα, προσεγγίζον ενίοτε την απειθαρχίαν, αλλά πάντως υπονομεύον οπωσδήποτε την κυριαρχίαν των αφοσιωμένων εις αυτόν αξιωματικών»[10].
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο στρατηγός Μπονάνος μήνες πριν τα γεγονότα της Κύπρου ισχυρίζεται ότι, μιλώντας στον Ιωαννίδη για τη δυσαρέσκεια του κόσμου απέναντι στη χουντική κυβέρνηση, τον είχε προειδοποιήσει με τα παρακάτω λόγια: «είναι ενδεχόμενον εις κάποιαν στιγμήν να αντιμετωπίσωμεν ‘πεζοδρόμιον’» [11].
 Η επισήμανση αυτή του Μπονάνου φαίνεται να δικαιώνει την άποψη του Τάσου Σακελλαρόπουλου σχετικά με το λόγο για τον οποίο το σχέδιο επιστράτευσης που είχε καταρτίσει η χούντα εξελίχθηκε στη γνωστή σε όλους παρωδία. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο ίδιος, το σχέδιο επιστράτευσης:
«είχε ουσιαστικό σκοπό, όχι την πολεμική ετοιμότητα απέναντι σε εξωτερική επίθεση, αλλά την απομάκρυνση των επίστρατων σε περίπτωση λαϊκών κινητοποιήσεων κατά του καθεστώτος από τα αστικά κέντρα και τον εγκλεισμό τους σε στρατόπεδα σε όφελος του καθεστώτος.Έτσι, λόγω των κρίσιμων καταστάσεων και της αδυναμίας των δικτατόρων, η έλλειψη επιχειρησιακής πρόβλεψης της επιστράτευσης, αντί να διαμορφώσει ένα στρατό ικανό να αντεπιτεθεί, μετέτρεψε τις μονάδες εκστρατείας σε μαζικά πολιτικά εργαστήρια κατά της δικτατορίας. Κοντά σε αυτό, ο κίνδυνος των περιστάσεων και οι πραγματικές συνθήκες πολεμικής απειλής οδήγησαν στην υποχρεωτική λειτουργία της ιεραρχίας στο στρατό και άρα στην ακύρωση του παρασκηνιακού δικτύου διοίκησης που έως τότε ίσχυε προς όφελος του ιωαννιδικού μηχανισμού»[12].
Το χάος που επικρατούσε στο στράτευμα το έμαθε και η κοινωνία. Ο Δημήτρης Αλεξόπουλος, φαντάρος άρτι απολυθείς με λευκό φύλλο πορείας τη στιγμή που έγινε η επιστράτευση, περιγράφει την κατάσταση:
 «Ήμουνα στην Πάτρα και θυμάμαι την αναμπουμπούλα και ότι τις επόμενες ημέρες όλη η κοινωνία ένιωθε ότι αυτό ήτανε ένα φιάσκο. […]Αποδείχθηκε ότι όλο το στρατοκρατικό οικοδόμημα της δικτατορίας που προέβαλε την τάξη, τη στρατιωτική οργάνωση και τα λοιπά ήτανε μια μπούρδα. Γιατί ο μηχανισμός από κάτω ήτανε εντελώς διαλυμένος και διαβρωμένος. Άχρηστος. Με αποτέλεσμα να καταλήξει ένα φιάσκο η επιστράτευση. Γιατί αυτοί οι άνθρωποι που κλήθηκαν να επιστρατευτούν μετέφεραν σε όλη την κοινωνία ότι αυτό είναι διαλυμένο. Δεν υπάρχει στρατός. Αυτό ενίσχυσε και μια αισιοδοξία στην κοινωνία αφού δεν υπήρχε φόβητρο. Ούτε κανένας φοβερός μηχανισμός που θα έρθει με τις στρατιωτικές μονάδες τους και τα όπλα τους και θα επιβάλουν κτλ. Ένα μπάχαλο ήτανε» [13].
 Ο ένοπλος λαός
Μέσω τηλεφώνων όλη η ελληνική κοινωνία, σχεδόν από την πρώτη μέρα, έμαθε για την κατάσταση που επικρατούσε στο στράτευμα, με αποτέλεσμα να τεθούν όλοι/ες σε ετοιμότητα και εν αναμονή εξελίξεων. Επρόκειτο για μια «ενεργή αναμονή» συνδυασμένη από μια –έστω μη πολιτική- κινητικότητα. «Με την επιστράτευση, και αυτό είναι πολύ σημαντικό», αναφέρει η Παπαγκίκα, «ξαναβγήκε όλος ο κόσμος στο δρόμο. Βγήκε στο δρόμο και κοινωνικά.» [14]. Επίσης το πρώτο πράγμα που έκανε ο κόσμος ήταν να αδειάσει τα σουπερμάρκετ φοβούμενος ότι θα γίνει πόλεμος ευρείας κλίμακας. Με την αποτυχία της επιστράτευσης η χούντα είχε αγγίξει τα όρια της τέλειας απονομιμοποίησης. Μέχρι και οι πιο πειθήνιοι πολίτες πείστηκαν για την ανικανότητα της χούντας να διοικεί. Ακόμα και αν «η κοινωνική πίεση ήταν αντικειμενική και όχι αποτέλεσμα αγώνων», όπως επιφυλακτικά περιγράφει ο Αριστείδης Μανωλάκος, «η γενική επιστράτευση δημιούργησε τους όρους της κατάρρευσης» [15].
Η ριζοσπαστικοποίηση των (δημοκρατικών προφανώς) φαντάρων συντελέστηκε στη βάση των νέων απειλών και ευκαιριών που σηματοδότησε η επιστράτευση και σφραγίστηκε από την –ατελή έστω, αλλά σε κρίσιμο βαθμό- «κοινωνική ιδιοποίηση» του στρατεύματος. Εκτυλίχθηκε δε από την πρώτη στιγμή της επιστράτευσης, αν και φαίνεται πως επιταχύνθηκε μετά τη μεταβίβαση τη εξουσίας στους πολιτικούς. Η αποφασιστική δράση της κυβέρνησης Καραμανλή με σκοπό την «απενεργοποίηση» του χουντικού μηχανισμού εντός του στρατεύματος εκμεταλλεύθηκε σαφώς την αλλαγή των συσχετισμών που επέφερε η επιστράτευση στο στράτευμα.
Η επιστράτευση καθεαυτή ως ιστορικό γεγονός εντάσσεται στο αναλυτικό μας πλαίσιο σε μια σειρά σημαντικών κοινωνικών διεργασιών, όπως οι φοιτητικές εξεγέρσεις της Νομικής και του Πολυτεχνείου, η δραστηριότητα των παράνομων αντιστασιακών δικτύων, οι νόμιμες πρωτοβουλίες αντίστασης της ΕΚΙΝ και της ΕΜΕΠ, αλλά και οι έντονες πολιτικές ζυμώσεις ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας από το 1970 και μετά. Το ειδικό της βάρος έγκειται στο ότι η δημιουργία ενός μαζικού κινήματος, εχθρικού προς το καθεστώς, κατέστη εξαιρετικά πιθανή με επιπρόσθετη τη δυναμική της μετατροπής του σε ένοπλο με τη χρήση των κατεξοχήν συνεκτικών πλαισίων που προσφέρει το στράτευμα. Η επιλογή του Καραμανλή θεωρήθηκε η καλύτερη δυνατή για την εγκαθίδρυση μιας τάξης πραγμάτων που θα προστάτευε τους δικτάτορες. Η επιστράτευση ήταν το σημείο μη επιστροφής, το καταλυτικό γεγονός που δημιούργησε μια -με τα κριτήρια που έθεσε κάποτε ο Λένιν- επαναστατική κατάσταση: η κατάσταση επιδεινώθηκε ραγδαία, οι μάζες κινητοποιήθηκαν από τη δράση των ίδιων «των από πάνω», οι οποίοι δεν μπορούσαν πια, τη στιγμή που «οι από κάτω» δεν ήθελαν πλέον.
Ο λαός, λοιπόν, μπορούσε υπό προϋποθέσεις να μεταβάλει την επιστράτευση σε μαζικό κίνημα. Μια τέτοια εξέλιξη δεν φαίνεται απίθανη εξετάζοντας τις μαρτυρίες 40 χρόνια αργότερα, γεγονός που ενισχύει την υπόθεση πως το ενδεχόμενο μιας κινηματικής εξέλιξης δεν διέφυγε της προσοχής και των ίδιων των δικτατόρων. Ανάλογες εξελίξεις άλλωστε δεν είναι άγνωστες στην ιστορία. Αντιθέτως, μεγάλες κοινωνικές αναταραχές, κοινωνικά κινήματα και επαναστάσεις έχουν προκύψει ακριβώς ύστερα από την επιστροφή του λαού από τον πόλεμο και/ή τη μαζική στρατιωτική θητεία, ύστερα από την επαφή του ή την εξοικείωση του με τα όπλα, ύστερα από την αλλαγή του συσχετισμού δύναμης υπέρ του σε καθαρά στρατιωτικό επίπεδο. 
Πηγή: Γιώργος Τσιρίδης είναι υποψήφιος διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Δημήτρης Παπανικολόπουλος είναι διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
 Το άρθρο είναι μέρος μελέτης που δημοσιεύτηκε στην Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τεύχος 42, τον Ιούλιο του 2014 με τίτλο«Επιστράτευση 1974: ο καταλυτικός ρόλος των επίστρατων στην κατάρρευση της δικτατορίας των συνταγματαρχών», ενώ οι παρατιθέμενες συνεντεύξεις συμπεριλαμβάνονται σε υπό εκπόνηση διδακτορική διατριβή.
Παραπομπές
[1] Λιάκος Α., «Στρατιώτης τον καιρό του Πολυτεχνείου», Χρόνος (online περιοδικό), τχ 7, Νοέμβρης 2013
[2] Συνέντευξη: Κοροβέσης Γιάννης, 2012, Απρίλιος 19, Πέμπτη, Αθήνα
[3] Συνέντευξη: Μαλικιώσης Θεόδωρος, 2012, Ιανουάριος, 20, Παρασκευή, Αθήνα
[4] Συνέντευξη: Γιώργος Σταυρόπουλος, 2013, Ιανουάριος, 15, Τρίτη, Αίγιο
[5] Λιάκος Σ., ό.π.
[6] Κατσαρός Στ., Εγώ ο προβοκάτορας, ο τρομοκράτης. Η γοητεία της βίας, εκδ. Μαύρη Λίστα, 1999, σ.315-316
[7] Στο ίδιο.
[8] Στο ίδιο.
[9] Συνέντευξη: Μπάμπης Σαχτούρης, 2013, Νοέμβριος, 25, Δευτέρα, τηλεφωνική σύνδεση με Χίο.
[10] Μπονάνος, Η αλήθεια, 1986, σ.249
[11] Στο ίδιο, σ.174
[12] Σακελλαρόπουλος Τ., «Η μεταπολίτευση στο στρατό: Ιούλιος 1974 – Φεβρουάριος 1975», Αρχειοτάξιο, 15, Σεπτέμβριος 2013, σ.15
[13] Συνέντευξη: Αλεξόπουλος Δημήτρης, 2012, Φεβ, 15, Τετάρτη, Αθήνα
[14] Συνέντευξη: Παπαγκίκα Κατερίνα, 2012, Φεβρουάριος, 14, Τρίτη, Αθήνα
[15] Συνέντευξη: Μανωλάκος Αριστείδης, 2012, Ιανουάριος, 21, Σάββατο, Αθήνα
{[['']]}
 
Copyright © ΙΣΤΟΡΙΑ - ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ - All Rights Reserved
Proudly powered by Blogger